Âm thanh analog là âm thanh được ghi, truyền hoặc phát dưới dạng một tín hiệu thay đổi liên tục, có hình dạng giống sóng âm gốc: rãnh khắc trên đĩa than, vùng từ tính trên băng, điện áp chạy trong dây. Âm thanh số (digital) thì khác: sóng âm được đo thành từng mẫu và lưu lại dưới dạng con số.
Điểm chính
- Về dải động, đĩa than lý tưởng đạt tối đa khoảng 70 dB, băng cassette dân dụng 50-75 dB, còn bản ghi số 16 bit (chuẩn CD) thường đạt 90-95 dB.
- Trong một thử nghiệm nghe mù đăng trên tạp chí của Hiệp hội Kỹ thuật Âm thanh AES năm 2007, người nghe không nhận ra khi một vòng chuyển đổi chuẩn CD được chèn vào đường phát nhạc độ phân giải cao (SACD, DVD-Audio), ở mức âm lượng nghe nhạc bình thường.
- Dù nguồn nhạc là file số, khâu cuối cùng luôn là analog: màng loa rung liên tục để đẩy không khí. Hệ thống ngày nay vì thế gần như đều là chuỗi lai.
Đọc nhanh thuật ngữ
Dạng mà âm thanh được mang đi: rãnh đĩa, từ tính, điện áp hoặc dãy số.
Số lần đo sóng âm mỗi giây. CD đo 44.100 lần mỗi giây.
Mạch đổi tín hiệu analog thành con số, dùng khi thu âm.
Mạch đổi con số trở lại thành tín hiệu analog, dùng khi phát nhạc.
Tiếng to nhất cách tiếng ồn nền bao xa, tính bằng dB. Số càng lớn, nền càng im.
Bộ khuếch đại riêng cho mâm đĩa than, nâng tín hiệu rất nhỏ từ đầu kim.
Tín hiệu analog và tín hiệu số khác nhau ở đâu?
Khác nhau ở cách mô tả sóng âm. Âm thanh analog “vẽ lại” sóng âm bằng một đại lượng vật lý thay đổi liền mạch. Khi bạn hát vào micro, màng micro rung theo áp suất không khí và sinh ra điện áp lên xuống đúng nhịp đó. Điện áp đó là tín hiệu analog đầu tiên của bản thu.
Tín hiệu số không vẽ liền. Nó đo sóng âm tại những thời điểm cách đều nhau, rồi ghi mỗi lần đo thành một con số. Giống như thay một đường cong bằng một dãy điểm thật dày. Bao nhiêu lần đo mỗi giây và mỗi con số dài bao nhiêu bit quyết định độ chi tiết, được giải thích kỹ trong bài bit depth và sample rate.
Hai cách mô tả cùng một sóng âm
Một đường liền mạch. Mỗi khoảnh khắc đều có giá trị. Lưu trên rãnh đĩa, băng từ, hoặc truyền bằng điện áp trong dây.
Một dãy điểm đo cách đều. Mỗi điểm là một con số. Lưu trong file, đĩa CD, hoặc truyền qua Wi-Fi, Bluetooth, cáp quang.
Cái giá của analog là nhiễu và mòn bám vào tín hiệu. Cái giá của số là phải đổi qua đổi lại bằng ADC và DAC.
Đo từng điểm thì có mất phần nằm giữa các điểm?
Không mất, miễn là đo đủ dày. Định lý lấy mẫu Nyquist-Shannon chỉ ra rằng khi số lần đo mỗi giây lớn hơn gấp đôi tần số cao nhất cần giữ, sóng âm được dựng lại trọn vẹn. CD đo 44.100 lần mỗi giây, đủ giữ âm tới 22,05 kHz, trong khi tai người chỉ nghe tới khoảng 20 kHz.
Tín hiệu số cũng không phát ra thành “bậc thang” như nhiều người nghĩ. DAC dùng bộ lọc để nối các điểm thành đường cong liền trở lại.
Analog nằm ở khâu nào trong chuỗi thu, lưu và phát?
Âm thanh analog luôn nằm ở hai đầu chuỗi. Đầu thu là micro biến rung động không khí thành điện áp. Đầu phát là màng loa biến điện áp trở lại thành rung động. Chỉ khâu giữa, tức lưu trữ và truyền đi, mới có thể chọn analog hoặc số.
Chuỗi âm thanh: hai đầu luôn analog
Micro: rung động thành điện áp (analog).
Rãnh đĩa than, băng từ (analog) hoặc file, CD (số, qua ADC).
Dây tín hiệu (analog) hoặc Wi-Fi, Bluetooth, cáp quang (số).
DAC đổi số về analog. Nguồn analog bỏ qua bước này.
Ampli và loa: điện áp thành rung động (analog).
Một bản nhạc có thể đổi dạng nhiều lần trên đường đi. Bài hát thu bằng micro, lưu trong phòng thu dạng số, phát qua điện thoại bằng Bluetooth, rồi tới loa mới đổi lại thành analog. Bước đổi cuối đó do DAC đảm nhận, và chi tiết về con chip này có trong bài DAC là gì.
Đĩa than và băng từ lưu âm thanh như thế nào?
Đĩa than lưu âm thanh analog bằng hình dạng rãnh. Rãnh xoắn ốc uốn lượn theo đúng sóng âm, và đầu kim chạy trong rãnh sẽ rung theo. Rung động đó sinh ra một điện áp cực nhỏ, chỉ vài phần nghìn vôn với kim loại nam châm di động (MM). Vì vậy mâm đĩa than luôn cần một phono stage để nâng tín hiệu lên.
Đĩa than còn được cắt theo đường cong cân bằng RIAA, chuẩn chung từ năm 1954: giảm tiếng trầm, tăng tiếng cao khi khắc đĩa. Phono stage làm ngược lại khi phát. Băng từ thì khác: đầu ghi từ hoá các hạt kim loại trên băng theo cường độ tín hiệu, và đầu đọc chuyển từ tính đó lại thành điện áp.

So sánh âm thanh analog và digital qua số liệu
Xét theo con số đo được, bản ghi số 16 bit có dải động rộng hơn mọi định dạng analog dân dụng. Bảng dưới tổng hợp số liệu từ mục so sánh ghi âm analog và số trên Wikipedia. Đây là thông số của định dạng, chưa tính chất lượng của từng bản thu.
| Định dạng | Dạng tín hiệu | Dải động | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Đĩa than LP | Analog | Tối đa khoảng 70 dB (đĩa lý tưởng) | Mâm tốt có sai lệch tốc độ quay (wow và flutter) dưới 0,05% |
| Băng cassette | Analog | 50-75 dB | Dải cao có thể lên tới khoảng 15 kHz ở mức ghi đầy |
| Băng master phòng thu | Analog | Tới 77 dB | Bản gốc chuyên nghiệp, không phải định dạng bán cho người nghe |
| Bản ghi số 16 bit (CD) | Số | 90-95 dB (lý thuyết khoảng 96 dB) | Lấy mẫu 44,1 kHz, giữ âm tới 22,05 kHz |
Thang dB là thang lũy thừa: cứ thêm 20 dB, tín hiệu so với nhiễu nền lớn gấp 10 lần. Ở đoạn nhạc lặng, tiếng xì của băng hay tiếng lạo xạo của rãnh đĩa là thứ dễ nhận ra nhất.
Bảng cũng không thể hiện một ưu điểm của analog: tín hiệu không cần chờ mã hoá hay giải mã, nên không có độ trễ xử lý như khi truyền qua Bluetooth.
Âm thanh analog có hay hơn âm thanh số không?
Nếu “hay” nghĩa là giống bản gốc hơn thì số đo không ủng hộ analog: theo bảng trên, định dạng analog dân dụng có dải động hẹp hơn bản ghi số chuẩn CD. Tuy vậy, nhiều người vẫn thích chất âm thanh analog của đĩa than và băng từ. Mục so sánh trên Wikipedia ghi nhận một phần sự hồi sinh của đĩa than đến từ chính những điểm chưa hoàn hảo của analog, vốn tạo cảm giác “ấm”.
Chính xác và dễ nghe là hai thước đo khác nhau
Giống bản gốc nhất. Đo được bằng máy: dải động, độ méo, sai lệch tốc độ.
Bão hoà nhẹ, chút dao động tốc độ, tiếng nền rãnh đĩa làm tín hiệu khác bản gốc, nhưng nhiều người thấy dễ chịu.
Vì hai thước đo khác nhau, câu hỏi “âm thanh analog có hay hơn không” không có một đáp án chung. Thói quen lật mặt đĩa, đọc bìa album cũng là một phần trải nghiệm mà file số không thay được.
Thử nghiệm nghe mù nói gì
Chèn một vòng đổi analog sang số rồi về analog chuẩn CD vào đường phát nhạc độ phân giải cao. Ở mức nghe bình thường, người nghe không nhận ra.
Chỉ khi phát một đoạn gần như im lặng, trong phòng rất yên tĩnh, với âm lượng đẩy cao hơn mức chuẩn 10-20 dB, tai mới bắt được lớp nhiễu của vòng chuẩn CD.
Âm lượng hai nhánh được cân bằng, chênh dưới 0,1 dB mỗi kênh, để độ to không ảnh hưởng tới phép so.
Một phân tích tổng hợp 20 thử nghiệm của Joshua Reiss, đăng trên tạp chí AES năm 2016, kết luận người nghe có phân biệt được nhạc độ phân giải cao với chuẩn CD, nhưng khác biệt nhỏ và khó nhận ra. Khi được huấn luyện trước, khả năng phân biệt rõ hơn nhiều. Cả hai nghiên cứu đều so số với số, không so đĩa than với file.
Khi so đĩa than với bản stream của cùng album, theo nhận định của chúng tôi (chưa có nghiên cứu so trực tiếp), khác biệt nghe thấy dễ đến từ bản master khác nhau hoặc âm lượng chưa bằng nhau. Hãy chỉnh hai nguồn to bằng nhau trước khi so.
Vì sao loa ngày nay là chuỗi lai?
Vì mỗi khâu dùng dạng tín hiệu hợp nhất với nó. Truyền và xử lý bằng số thì ít nhiễu, dễ chỉnh âm. Đẩy màng loa vẫn cần điện áp analog. Loa active (loa có sẵn ampli bên trong) vì thế là một chuỗi lai thu nhỏ.
Bên trong một loa active không dây
Wi-Fi, Bluetooth, cáp quang.
Chia dải tần, chỉnh âm, bảo vệ củ loa.
Điểm chuyển từ số sang analog.
Điện áp đẩy màng loa rung.
Devialet ADH kết hợp analog và số như thế nào?
ADH (Analog Digital Hybrid) đưa ý tưởng chuỗi lai vào ngay khâu ampli. Theo tài liệu kỹ thuật “SAM and ADH technologies” của Devialet, một ampli class A (loại analog tuyến tính, nóng và tốn điện) nối thẳng ra loa, giữ vai trò chủ và quyết định điện áp, tức quyết định chất âm. Nhiều ampli class D (loại đóng ngắt hiệu suất cao, hay gọi là ampli “số”) chạy song song để cấp phần lớn dòng điện loa cần.
Hãng mô tả kết quả là chất âm của ampli class A mà không chịu trọng lượng, kích thước và nhiệt thường đi kèm. Công nghệ này do kỹ sư Pierre-Emmanuel Calmel, một trong các nhà sáng lập Devialet, phát triển từ năm 2004, ba năm trước khi công ty ra đời tại Paris.

Trên dòng loa Devialet Phantom, ADH là một trong các công nghệ hãng liệt kê cùng SAM và HBI. Theo trang sản phẩm, Phantom Ultimate 98 dB xử lý tín hiệu ở 32 bit/96 kHz và nhận nhạc qua Wi-Fi, Bluetooth, Ethernet hoặc cổng quang Mini-TOSLINK. Nghĩa là nhạc đi vào dạng số, và chỉ đổi sang analog ở khâu DAC và ampli ngay trước củ loa.
Nghe đĩa than với hệ Devialet theo cách nào?
Có hai đường, tuỳ thiết bị bạn đang dùng. Mâm đĩa than không cắm thẳng được vào loa, vì tín hiệu đầu kim quá nhỏ và còn phải bù đường cong RIAA. Khâu phono stage có thể nằm trong một hộp riêng hoặc sẵn trong ampli.
Chọn đường cho mâm đĩa than
Mâm nối vào hộp Arch qua cổng RCA. Arch nâng tín hiệu, bù RIAA rồi gửi không dây tới loa. Hãng ghi Arch không tương thích dòng Phantom Ultimate.
Astra có sẵn tầng phono cho kim MM và MC, cùng tới 2 ngõ analog RCA, nên mâm nối thẳng vào ampli.
Ghi lại tên mâm, tên đầu kim và loại kim (MM hay MC). Kim MC mức ra thấp cần kiểm tra tương thích riêng.
Với loa Phantom I và II, bộ phono stage Devialet Arch làm đúng việc của một phono stage, rồi chuyển tín hiệu sang đường số để truyền không dây. Đây là ví dụ rõ nhất của chuỗi lai: nguồn analog, truyền số, phát analog. Theo hãng, Arch hỗ trợ kim MM và kim MC mức ra cao, và một hệ có thể dùng tới 4 hộp Arch.
Nếu muốn giữ cặp loa thụ động có sẵn, dòng amply Devialet là đường còn lại. Theo bảng thông số hãng, Astra có tầng phono MM hoặc MC với 13 đường cân bằng, ngoài ra nhận cả nguồn số qua Wi-Fi, Bluetooth, AirPlay và cổng quang. Một ampli phục vụ cả đĩa than lẫn nhạc stream.
Cổng âm thanh analog trên thiết bị gồm những loại nào?
Ba loại thường gặp nhất là RCA, jack 3,5 mm và XLR. RCA là cặp cổng đỏ trắng trên mâm đĩa, đầu CD và ampli. Jack 3,5 mm là cổng tai nghe quen thuộc. XLR là đầu cắm ba chân trong phòng thu và sân khấu, dùng kiểu nối cân bằng để khử nhiễu khi kéo dây dài.
| Cổng | Dạng tín hiệu | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| RCA đỏ trắng | Analog, không cân bằng | Mâm đĩa than, ampli, đầu CD |
| Jack 3,5 mm | Analog, không cân bằng | Tai nghe, máy tính, loa nhỏ |
| XLR ba chân | Analog, cân bằng | Micro, thiết bị phòng thu |
| Cổng quang (TOSLINK) | Số | Tivi, soundbar, loa active |
Một lỗi hay gặp là nhầm cổng RCA đồng trục số (coaxial) với RCA analog, vì hai loại trông giống hệt nhau. Hãy đọc nhãn in cạnh cổng: “Analog in”, “Line” hoặc “Phono” là analog; “Coaxial” hoặc “Digital” là số. Ngõ “Phono” chỉ dành cho mâm đĩa than.
Câu hỏi thường gặp
Loa Bluetooth phát âm thanh analog hay digital?
Cả hai. Bluetooth truyền nhạc dạng số từ điện thoại tới loa. Bên trong loa, DAC đổi tín hiệu về analog để ampli đẩy màng loa. Người nghe luôn nghe âm thanh analog ở bước cuối.
Cáp analog và cáp digital khác nhau thế nào?
Cáp analog mang điện áp liên tục, nên nhiễu lọt vào dây sẽ thành tiếng ù, rè. Cáp digital mang chuỗi số, nhiễu nhỏ không làm đổi nội dung, nhưng nhiễu quá lớn có thể làm mất dữ liệu. Cùng hình dáng RCA vẫn có thể là cáp analog hoặc cáp đồng trục số.
Sao chép băng, đĩa analog có làm giảm chất lượng không?
Có. Mỗi lần chép analog, nhiễu và méo của thiết bị cộng thêm vào bản sao, nên bản sao đời sau kém dần. File số chép lại thì giống hệt bản gốc từng bit.
Đĩa than có rộng dải tần hơn CD không?
Với tai người thì không có lợi thế đáng kể. CD lấy mẫu 44,1 kHz nên giữ được âm tới 22,05 kHz, đã vượt giới hạn nghe khoảng 20 kHz. Âm thanh cao hơn mức này, dù định dạng nào chứa được, cũng nằm ngoài vùng tai người nghe thấy.
Muốn nghe đĩa than và nhạc stream trên cùng một hệ Devialet trước khi quyết định?
Đặt lịch nghe thử hoặc gọi, Zalo 0972 680 093
Nguồn tham khảo
- Comparison of analog and digital recording - Wikipedia tiếng Anh (dải động đĩa than, cassette, băng master, bản ghi 16 bit; sai lệch tốc độ mâm đĩa; nhận xét về độ “ấm” của analog)
- Nyquist-Shannon sampling theorem - Wikipedia tiếng Anh (điều kiện lấy mẫu gấp hơn hai lần tần số cao nhất)
- RIAA equalization - Wikipedia tiếng Anh (đường cong cân bằng đĩa than, chuẩn từ năm 1954)
- E. Brad Meyer, David R. Moran, “Audibility of a CD-Standard A/D/A Loop Inserted into High-Resolution Audio Playback”, Journal of the Audio Engineering Society, 9/2007, và trang giải thích bổ sung của Boston Audio Society
- Joshua D. Reiss, “A Meta-Analysis of High Resolution Audio Perceptual Evaluation”, Journal of the Audio Engineering Society 64(6), 2016 (tóm tắt trong mục High-resolution audio trên Wikipedia)
- Generation loss - Wikipedia tiếng Anh (suy giảm chất lượng qua mỗi lần sao chép analog)
- Devialet - Wikipedia tiếng Anh (năm thành lập, người phát minh ADH)
- Devialet, tài liệu kỹ thuật “SAM and ADH technologies” (class A giữ vai trò chủ quyết định điện áp, nhiều class D song song cấp dòng; không chịu ràng buộc trọng lượng, kích thước, nhiệt)
- Trang sản phẩm Devialet Phantom Ultimate 98 dB, Phantom Ultimate 108 dB, Devialet Arch và Devialet Astra trên loadevialet.vn

