Loa Devialet Phantom Ultimate 108 dB trưng bày tại showroom (5)
Cập nhật ngày 22 phút đọc

Âm Thanh Bị Chói: Nguyên Nhân và Cách Khắc Phục Từng Bước

Chia sẻ:

Âm thanh bị chói là khi tiếng cao nổi lên quá mức hoặc bị méo, nhất là ở vùng 2-5 kHz mà tai người nhạy nhất. Bạn sẽ nghe tiếng gắt, cứng và nhanh mỏi tai. Phần lớn trường hợp bắt nguồn từ bản thu, mức âm lượng, phòng nghe hay vị trí loa, chưa phải do thiếu chỉnh EQ (bộ cân chỉnh tiếng). Vì sao vùng này dễ làm mỏi tai được giải thích ở bài tần số âm thanh gây khó chịu.

Điểm chính

  • Chói chỉ xuất hiện khi mở to là dấu hiệu quá tải (clipping): sóng bị cắt đỉnh sinh hài bậc cao dồn vào dải treble.
  • Tiếng xì ở phụ âm s, x, ch nằm trong khoảng 2-10 kHz tuỳ giọng, thường 3-6 kHz với giọng nam và 6-8 kHz với giọng nữ.
  • Đưa EQ về phẳng mà vẫn chói thì nguyên nhân nằm ở nguồn nhạc, phòng hoặc vị trí loa; EQ là bước xử lý sau cùng.

Đọc nhanh thuật ngữ

kHzKilohertz, 1 kHz là 1.000 Hz. Số càng lớn, tiếng càng cao.
TrebleDải tiếng cao, như chũm chọe và phụ âm s, x.
ClippingHiện tượng tín hiệu quá lớn bị “cắt đỉnh”, sinh tiếng vỡ, gắt.
EQ (equalizer)Bộ cân chỉnh để tăng hoặc giảm từng dải tiếng.
dB (decibel)Đơn vị đo độ to. Chênh 1-2 dB tai đã nhận ra.
Toe-inGóc xoay loa hướng vào phía người nghe.

Vì sao tai người dễ thấy chói ở dải 2-5 kHz?

Tai người nhạy nhất trong khoảng 2-5 kHz, chủ yếu do cộng hưởng của ống tai và chuỗi xương nhỏ ở tai giữa. Theo đường đồng mức âm lượng (chuẩn ISO 226), cùng một độ mạnh âm, vùng này nghe to hơn tiếng ở 100 Hz hay 15 kHz.

Vùng tần sốLà tiếng gìLiên quan đến chói
Dưới 250 HzTrầm: trống, bassÍt liên quan
250 Hz - 2 kHzTrung: thân giọng hát, nhạc cụThiếu vùng này làm tiếng cao nổi lên
2 - 5 kHzVùng tai nhạy nhấtDư một chút là nghe gắt
3 - 8 kHzPhụ âm s, x, chNguồn của tiếng xì
Trên 8 kHzĐộ “thoáng”, chũm chọe, hi-hatDư thì nghe sắc, như kim loại
Các vùng chồng lấn nhau; ranh giới thực tế thay đổi theo giọng hát, nhạc cụ và loa.

Vì tai nhạy như vậy, chỉ một đỉnh nhỏ vài dB ở vùng này cũng đủ khiến âm thanh bị chói thay vì rõ. Ba cảm nhận hay bị gọi chung là chói cần được tách riêng. “Sáng” là tiếng cao hơi nhiều nhưng sạch, nghe lâu vẫn dễ chịu. “Chói, gắt” là năng lượng dồn ở vùng 2-6 kHz hoặc có méo, nghe vài phút đã căng tai. “Xì” là phụ âm gió trong giọng hát bật ra quá sắc, thường nằm cao hơn một chút.

Tiếng cao trong âm nhạc do củ loa tweeter phát ra; vai trò của dải này được giải thích trong bài treble là gì. Khi xử lý sự cố, hãy nhớ loa bị chói hiếm khi chỉ vì “quá nhiều treble”. Đó thường là triệu chứng của một khâu khác trong chuỗi phát nhạc.

Bảng chẩn đoán: chói kiểu nào, do đâu

Cách nhanh nhất để tìm nguyên nhân là quan sát khi nào tiếng chói xuất hiện: ở mọi mức âm lượng hay chỉ khi mở to, ở mọi bài hay vài bài, ở mọi chỗ ngồi hay một vị trí.

Triệu chứngNguyên nhân thường gặpCách thử nhanh
Chỉ chói khi mở to, đoạn cao trào nghe vỡ, cứngAmpli hoặc tín hiệu số bị clippingHạ âm lượng rõ rệt, nghe lại đúng đoạn đó
Chói ở vài album, bài khác bình thườngBản thu master quá to hoặc file nén chất lượng thấpĐổi sang bản lossless hoặc bản master khác của cùng bài
Chói ở mọi bài, cả khi nghe nhỏPhòng nhiều bề mặt cứng, EQ đang tăng dải caoĐưa EQ về phẳng; treo chăn dày lên tường bên cạnh loa
Ngồi thẳng trước loa thì chói, lệch sang bên thì dịuTweeter chĩa thẳng vào tai, góc toe-in quá lớnXoay loa ra ngoài vài độ, nghe lại cùng đoạn
Chỉ phụ âm s, x, ch trong giọng hát bị xìSibilance (tiếng xì) có sẵn trong bản thu hoặc dư vùng 5-8 kHzSo với tai nghe; nếu tai nghe cũng xì thì lỗi ở bản thu
Qua Bluetooth chói hơn qua Wi-Fi hoặc cápCodec (cách nén tiếng) làm mất dữ liệu, âm lượng điện thoại để tối đaPhát cùng bài qua AirPlay 2 hoặc Spotify Connect để so
Bảng tổng hợp để khoanh vùng nguyên nhân trước khi chỉnh bất kỳ thông số nào. Mỗi lần chỉ thay đổi một yếu tố.

Nguồn nhạc có làm âm thanh bị chói không?

Có, và đây là nguyên nhân hay bị bỏ qua nhất. Nén mất dữ liệu (MP3, AAC ở bitrate thấp, một số codec Bluetooth) là loại bớt thông tin để file nhẹ hơn. Khi nén quá mạnh, bộ mã hoá sinh ra méo (compression artifact) và lộ ra ở tiếng cao dưới dạng tiếng xì, lấp lánh giả. Định dạng không nén hoặc nén không mất dữ liệu như CD, WAV, FLAC không có loại méo này.

Nguyên nhân thứ hai nằm ngay trong bản master (bản thu gốc dùng để phát hành). Xu hướng “loudness war” đẩy âm lượng bản thu lên sát mức tối đa bằng cách nén dải động. Ở mức cực đoan, chính bản thu đã bị clipping trước khi đến loa. Với những album như vậy, loa càng trung thực thì càng phơi bày tiếng gắt. Vì thế một bộ loa tốt có thể nghe chói ở bản phát hành này nhưng êm ở bản remaster khác của cùng bài hát.

Nhóm nguồn nhạcNguy cơ gây chói
Không nén: CD, WAV, FLACKhông có méo do nén
Nén mất dữ liệu: MP3, AAC bitrate thấp, codec BluetoothDễ để lộ méo ở tiếng cao
Master quá to, nén dải động cực đoanMang sẵn clipping trong bản thu

Vì vậy một file lossless vẫn có thể chói nếu bản master đã bị đẩy quá mức; định dạng file không sửa được lỗi của master. Ứng dụng Devialet hiển thị chất lượng nội dung đang phát ngay trên màn hình phòng nghe. Loa Devialet Mania nhận Bluetooth bằng mã hoá AAC/SBC theo thông số công bố, nên khi so độ chói hãy phát cùng bài qua Wi-Fi để loại trừ codec.

Âm lượng và clipping: chói chỉ khi mở to

Nếu âm thanh chói khi tăng âm lượng và hết khi hạ xuống, gần như chắc chắn đó là méo do quá tải. Khi ampli bị đẩy vượt giới hạn điện áp, đỉnh sóng bị cắt phẳng. Sóng mượt biến thành sóng vuông và sinh ra rất nhiều hài bậc cao (các tiếng cao phụ không có trong bản nhạc gốc). Năng lượng dư này dồn vào dải treble, nghe cứng và vỡ, đồng thời làm tăng nguy cơ tweeter quá nhiệt.

Quan sátNhiều khả năng là
Chói chỉ khi mở to, hạ nhỏ thì hếtQuá tải, clipping
Chói ở mọi mức âm lượngHướng tới bản thu, phòng hoặc vị trí loa

Clipping không chỉ xảy ra ở ampli. Nếu âm lượng nguồn để tối đa đồng thời EQ tăng vài dải, tín hiệu số có thể vượt mức tối đa và bị cắt trước khi tới loa.

Méo có thể sinh ra ở bốn khâu của chuỗi phát nhạc, và khâu nào gây ra thì loa cũng là nơi tiếng gắt lộ ra.

KhâuChuyện gì xảy raCách xử lý
Bản thuMaster quá to, đã có clipping sẵnĐổi bản phát hành
Nguồn phát và EQ sốÂm lượng 100% cộng EQ tăng dải dễ cắt đỉnhCắt dải thay vì tăng
AmpliCông suất thiếu so với mức ngheHạ âm lượng hoặc tăng headroom (công suất dự trữ)
LoaCủ loa bị đẩy quá hành trình, nhận cả hài bậc cao từ khâu trướcHạ âm lượng

Cách kiểm tra: chọn đoạn cao trào đang bị chói, hạ âm lượng xuống rõ rệt rồi nghe lại. Nếu tiếng gắt mất hẳn, hệ thống cần thêm công suất dự trữ hoặc mức nghe thấp hơn. Dàn loa thụ động nên dùng ampli có công suất dư. Loa active như Devialet Phantom đã tích hợp ampli thiết kế riêng cho từng củ loa nên không có bài toán phối ghép này.

Phòng nghe và vị trí loa

Phòng nhiều bề mặt cứng làm âm thanh bị chói ngay cả ở âm lượng vừa phải. Tường trơn, sàn gạch, cửa kính, trần bê tông phản xạ gần như toàn bộ tiếng cao. Tiếng dội đến tai chậm hơn tiếng trực tiếp vài mili giây và cộng thêm năng lượng treble ngay chỗ ngồi. Tấm tán âm treo tường giúp tiếng dội tản ra nhiều hướng thay vì dồn về chỗ ngồi, cơ chế này có ở bài khuếch tán âm thanh là gì.

Mặt trước loa Devialet Phantom Ultimate 98 dB đặt trên mặt bàn kính phản chiếu tại showroom
Mặt trước Phantom Ultimate 98 dB: tweeter và mid-range đặt đồng trục ở trung tâm. Bề mặt kính, đá ngay trước loa là nơi phản xạ dải cao mạnh nhất.

Thử nghiệm đơn giản nhất là treo tạm chăn dày lên tường bên cạnh loa, ở điểm giữa loa và người nghe, rồi trải thảm trước ghế. Nếu độ gắt giảm rõ, phòng là nguyên nhân chính. Rèm dày, thảm, sofa nỉ và kệ sách là cách xử lý lâu dài.

Phòng xem phim tại gia với tấm tiêu âm bọc vải, thảm và ghế nệm hấp thụ bớt dải cao

Góc toe-in và chiều cao tweeter

Tiếng cao có tính định hướng mạnh hơn tiếng trầm: càng lệch khỏi trục tweeter, năng lượng treble đến tai càng giảm. Loa chĩa thẳng vào mặt người nghe (toe-in lớn) vì vậy thường nghe sắc hơn loa xoay nhẹ ra ngoài.

Khi loa chĩa thẳng vào tai, tai nằm đúng trục tweeter, tiếng cao mạnh nhất và dễ gắt. Xoay loa ra ngoài vài độ làm tai lệch nhẹ khỏi trục, tiếng cao dịu hơn mà giọng vẫn ở giữa. Đặt loa song song tường thì tai lệch xa khỏi trục, tiếng cao giảm nhưng ảnh âm (cảm giác tiếng phát ra từ đâu) có thể loãng. Không có góc chuẩn cho mọi phòng; hãy chỉnh từng chút và nghe lại cùng một đoạn nhạc.

Góc đặt loaKết quả
Chĩa thẳng vào tai (toe-in lớn)Tai đúng trục tweeter, tiếng cao mạnh nhất, dễ gắt
Xoay ra ngoài vài độTiếng cao dịu hơn, giọng vẫn ở giữa
Đặt song song tườngTiếng cao giảm, ảnh âm có thể loãng

Chiều cao cũng quan trọng. Loa đặt trên mặt bàn thấp trong khi người nghe ngồi cao, hoặc ngược lại, làm tai nằm ngoài vùng nghe cân bằng mà nhà sản xuất thiết kế. Nguyên tắc chung là đưa tweeter ngang tầm tai khi ngồi. Với dòng loa Devialet Phantom, tweeter và mid-range đồng trục ở mặt trước nên chỉ cần căn tâm mặt loa ngang tai là đủ.

Quy trình tự kiểm tra âm thanh bị chói tại nhà

Quy trình dưới đây đi từ thao tác miễn phí, dễ hoàn tác đến can thiệp sâu hơn. Mỗi bước chỉ thay đổi một yếu tố, nghe lại cùng một đoạn nhạc ở cùng mức âm lượng trong 3-5 phút để tai kịp thích nghi.

BướcViệc cần làm
1Đưa mọi EQ, chế độ âm thanh, “loudness” về phẳng.
2Hạ âm lượng rõ rệt: hết chói là clipping.
3Đổi sang bản lossless hoặc bản master khác.
4Đổi kết nối: Bluetooth sang Wi-Fi hoặc cáp.
5Chỉnh góc toe-in và đưa tweeter ngang tầm tai.
6Treo chăn dày, trải thảm thử: phòng có là nguyên nhân không.
7Còn dư dải cao mới chỉnh EQ: cắt nhẹ đúng vùng.

Nếu bước 3 hết chói, không cần làm tiếp; lỗi nằm ở bản thu chứ không ở hệ thống.

Hai sai lầm phổ biến khi loa bị chói là hạ treble về thấp nhất và tăng bass để “át” tiếng gắt. Cách đầu làm mất chi tiết, giọng như bị bịt. Cách sau tăng tổng năng lượng tín hiệu, đẩy hệ thống gần clipping hơn.

Khi nào mới cần chỉnh EQ, và chỉnh thế nào?

Chỉ chỉnh EQ khi đã loại trừ nguồn nhạc, clipping, vị trí loa và phòng mà tiếng cao vẫn còn dư. Nguyên lý hoạt động của bộ cân chỉnh được giải thích trong bài equalizer là gì, còn thao tác chi tiết theo từng dải nằm ở hướng dẫn cách chỉnh tần số âm thanh.

Với âm thanh bị chói, ưu tiên cắt hơn tăng, mỗi lần 1-2 dB. Hãy cắt đúng vùng đã khoanh (2-5 kHz cho tiếng gắt, cao hơn cho tiếng xì) thay vì hạ cả dải treble. EQ là thay đổi cố định. Để xử lý riêng tiếng xì, phòng thu dùng de-essing, chỉ giảm tiếng cao trong khoảnh khắc phụ âm vượt ngưỡng.

Trang ứng dụng Devialet trên App Store với màn hình tuỳ chỉnh âm thanh cho loa Devialet
Ứng dụng Devialet trên App Store, nơi tuỳ chỉnh âm thanh, chế độ nghe và kiểm tra nguồn phát của loa.

Trên loa Devialet, bạn chỉnh âm qua ứng dụng. Với Devialet Phantom Ultimate 98dB và 108dB, ứng dụng có EQ 6 dải kèm các thiết lập sẵn Dynamic, Clear, Soft, Flat, cùng chế độ Monitoring cho tiếng phẳng, trung tính. Khi nghi âm thanh bị chói, hãy chuyển về Flat hoặc Monitoring trước để có mốc so sánh.

Loa Devialet Mania dùng thêm công nghệ ASC với 4 micro tích hợp, tự hiệu chỉnh âm thanh theo vị trí đặt và khoảng cách tới tường. Mỗi lần dời loa bạn không phải chỉnh tay lại.

Những trường hợp chói không phải lỗi của loa

Một số tình huống tạo cảm giác chói dù hệ thống hoạt động đúng. Nghe ở âm lượng lớn trong thời gian dài làm tai mỏi, khiến tiếng cao nghe gắt dần về cuối buổi. Cùng bản nhạc nghe lại vào sáng hôm sau có thể hoàn toàn bình thường. Ngược lại, khi so hai loa, loa phát to hơn dù chỉ một chút thường được cảm nhận là “chi tiết hơn” hoặc “chói hơn”, nên mọi phép so sánh cần cân bằng âm lượng trước.

Phép đối chứngLoại trừ được yếu tốKết luận khi vẫn chói
Nghe cùng bài bằng tai nghePhòng, vị trí loaLỗi ở bản thu hoặc nguồn phát
Đổi bản lossless, bản master khácNén mất dữ liệu, master quá toLỗi ở hệ thống hoặc phòng
Hạ âm lượng rõ rệtClipping, mỏi tai do nghe toLỗi không phụ thuộc mức nghe: phòng, EQ, góc loa
Đổi vị trí ngồi lệch trục loaHướng tweeterLỗi nằm ở phản xạ phòng hoặc nguồn
Mỗi phép đối chứng loại bỏ một nhóm nguyên nhân; kết hợp 2-3 phép là đủ khoanh vùng phần lớn trường hợp.

Với loa mới bị chói, nhiều người chờ giai đoạn chạy rà (burn-in, tức để loa chạy một thời gian cho “mềm”). Thực tế, nếu tiếng gắt đến từ nguồn nhạc, phòng hay vị trí đặt, thời gian chạy rà không đổi được các yếu tố đó. Hãy kiểm tra theo 7 bước ở trên ngay từ đầu. Tai nghe cũng là công cụ đối chứng hữu ích: tai nghe loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của phòng, nên bản nhạc vẫn xì trên tai nghe thì lỗi gần như chắc chắn nằm ở bản thu.

Câu hỏi thường gặp

Giảm treble xuống thấp nhất có hết chói không?

Thường là không triệt để. Núm treble chủ yếu tác động phần cao của dải, trong khi tiếng gắt nằm nhiều ở 2-5 kHz; hạ hết cỡ làm mất chi tiết mà nguyên nhân như clipping hay phòng phản xạ vẫn còn.

Vì sao cùng một bài, loa này nghe chói còn loa khác thì không?

Do mỗi loa có đáp ứng tần số, độ định hướng và mức méo khác nhau, cộng thêm vị trí đặt trong phòng. Ngoài ra loa phát to hơn 1-2 dB dễ bị cảm nhận là chói hơn, nên cần cân bằng âm lượng trước khi so sánh.

Tai nghe bị chói có xử lý giống loa không?

Một phần. Với tai nghe, yếu tố phòng và góc đặt không còn, nên cần kiểm tra bản thu, codec Bluetooth, mức âm lượng và độ kín của đệm tai; đệm hở hoặc đeo lệch làm mất dải trầm và khiến dải cao nổi lên.

Âm thanh bị chói có làm hỏng loa không?

Chói do clipping kéo dài có thể làm tweeter quá nhiệt, vì sóng bị cắt đỉnh mang thêm nhiều năng lượng ở dải cao. Chói do bản thu hay phòng nghe thì không gây hại cho loa, chỉ gây mỏi tai.

Muốn nghe thử loa Devialet ở âm lượng lớn mà dải cao vẫn sạch, không gắt?

Đặt lịch nghe thử tại showroom hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia, mục De-essing (dải tần sibilance theo giọng).
  • Wikipedia, mục Equal-loudness contour (độ nhạy tai 2-5 kHz, chuẩn ISO 226).
  • Wikipedia, mục Clipping (audio), Compression artifact, Loudness war.
  • Devialet Help Center, Quick Guide for Devialet App (chức năng EQ, Night mode, Monitoring, hiển thị chất lượng nội dung).
  • Hi-Fi News, bài đánh giá Devialet Phantom Ultimate và ứng dụng Devialet (EQ 6 dải, các thiết lập sẵn).
  • Thông số loa Devialet Mania và Phantom Ultimate theo trang sản phẩm chính hãng trên loadevialet.vn.