Loa Devialet Phantom Ultimate 108 dB trưng bày tại showroom (12)
20 phút đọc

Crossover Âm Thanh Là Gì? Phân Tần Thụ Động, Chủ Động, DSP

Chia sẻ:

Crossover âm thanh là gì? Đó là bộ phân tần: mạch chia tín hiệu nhạc thành các dải trầm, trung và cao, rồi đưa từng dải tới đúng củ loa chuyên trách. Nhờ vậy củ loa nhỏ phát tiếng cao không phải nhận tiếng trầm dễ làm hỏng nó, còn củ loa lớn không phải gắng phát tiếng rít.

Điểm chính

  • Có ba kiểu phân tần: thụ động nằm sau ampli, chủ động nằm trước ampli, và phân tần số chạy bằng chip xử lý DSP.
  • Độ dốc quyết định mức chặn: ở cách tần số cắt 2 octave, bộ lọc bậc 1 chỉ giảm khoảng 12 dB, bộ lọc bậc 4 giảm khoảng 48 dB.
  • Devialet Phantom Ultimate 108 dB chia dải ở 250 Hz và 2 kHz, ampli nằm sẵn trong loa nên người nghe không phải tự chỉnh điểm cắt.

Đọc nhanh thuật ngữ

Hz và dải tần
Hz đo số lần rung mỗi giây. Tiếng trầm có số Hz thấp, tiếng cao có số Hz lớn. Tai người nghe khoảng 20 Hz đến 20 kHz.
Tweeter, mid, woofer
Ba loại củ loa: tweeter nhỏ lo tiếng cao, mid lo giọng hát, woofer lớn lo tiếng trầm.
Tần số cắt
Điểm ranh giới, nơi một củ loa bắt đầu nhường việc cho củ loa kế bên.
Octave
Một quãng tần số gấp đôi. Từ 1 kHz lên 2 kHz là một octave.
dB (decibel)
Đơn vị so độ to. Giảm 6 dB nghe nhỏ đi rõ; giảm vài chục dB thì phần tiếng đó gần như bị tiếng chính lấn át.
DSP
Chip xử lý tín hiệu số, làm phép tính trên tín hiệu nhạc thay cho tụ điện và cuộn dây.

Vì sao một chiếc loa cần chia dải tần?

Vì không có củ loa nào phát tốt cả dải 20 Hz đến 20 kHz. Tiếng trầm cần màng loa lớn, đẩy được nhiều không khí. Tiếng cao cần màng nhỏ, nhẹ, rung được hàng chục nghìn lần mỗi giây.

Hai yêu cầu này trái ngược nhau. Màng lớn thì nặng, khó rung nhanh nên tiếng cao bị mờ. Màng nhỏ thì nhẹ nhưng không đẩy đủ không khí cho tiếng trầm. Vì vậy loa tốt thường ghép nhiều củ, mỗi củ lo một khoảng.

Cận cảnh củ loa tweeter dạng vòm màu đen với khung bắt vít bốn góc
Củ tweeter dạng vòm: màng nhỏ và nhẹ để rung nhanh, nhưng không chịu được tiếng trầm có biên độ lớn.

Crossover là “người phân việc” đứng giữa. Nó cho tiếng trầm đi vào woofer, chặn tiếng trầm trước khi tới tweeter. Nếu không có lớp chặn này, tweeter phải rung theo những nhịp trầm quá lớn so với sức của nó. Kết quả là tiếng rè, méo và có thể cháy củ loa.

Tín hiệu đi qua crossover của một loa 3 đường tiếng

Tín hiệu nhạc đầy đủ
Trầm, trung, cao trộn chung trong một đường.
Lọc thông thấp
Chỉ cho tiếng trầm đi qua. Đích đến: woofer.
Lọc thông dải
Chỉ cho khoảng giữa đi qua. Đích đến: củ mid.
Lọc thông cao
Chỉ cho tiếng cao đi qua. Đích đến: tweeter.

Loa 2 đường tiếng chỉ có hai nhánh: thông thấp cho woofer và thông cao cho tweeter.

Crossover thụ động, chủ động và DSP khác nhau thế nào?

Khác nhau ở chỗ việc chia dải diễn ra trước hay sau ampli, và bằng linh kiện hay bằng phép tính. Ampli (bộ khuếch đại) là thiết bị làm tín hiệu nhỏ đủ mạnh để đẩy màng loa.

Crossover thụ động nằm trong thùng loa, sau ampli. Nó dùng tụ điện, cuộn cảm và điện trở. Tụ điện cho tiếng cao đi dễ, chặn tiếng trầm. Cuộn cảm làm ngược lại. Loại này không cần nguồn điện riêng, nhưng làm mất một phần công suất ampli và phụ thuộc trở kháng của củ loa.

Crossover chủ động chia tín hiệu khi nó còn nhỏ, trước ampli. Mỗi dải sau đó có một kênh ampli riêng. Crossover số là một dạng chủ động, nhưng thay mạch điện bằng phép tính trong chip DSP. Cách chọn linh kiện và điểm cắt khi thiết kế có trong bài phân tần loa là gì; bài này đi vào phần người nghe hay gặp khi lắp dàn.

Tiêu chíThụ độngChủ động (analog)Số (DSP)
Vị tríSau ampli, trong thùng loaTrước ampli, hộp rờiTrước ampli, trong chip
Thành phầnTụ, cuộn cảm, điện trởMạch lọc điện tửPhần mềm lọc trên DSP
Số kênh ampli1 kênh cho cả loa1 kênh cho mỗi dải1 kênh cho mỗi dải
Đổi điểm cắt, độ dốcPhải thay linh kiệnVặn núm, giới hạn theo mạchĐổi bằng phần mềm
Điểm yếuHao công suất, linh kiện cồng kềnh khi công suất lớnCần nhiều ampli, đi dây phức tạpBộ lọc pha tuyến tính gây thêm độ trễ
Thường gặp ởLoa thụ động gia đìnhHệ âm thanh sân khấu, xe hơiLoa active, soundbar, bộ xử lý rạp tại gia

Với người nghe ở nhà, khác biệt lớn nhất nằm ở việc ai chỉnh. Crossover thụ động được nhà sản xuất tính sẵn cho đúng cặp củ loa trong thùng. Crossover số trong loa active cũng do hãng cài sẵn, nhưng có thể đi kèm các bước bù méo mà mạch tụ, cuộn dây không làm được. Loa active là loa có ampli nằm bên trong, cắm điện là phát.

Ba đường đi của tín hiệu, xét theo vị trí crossover

Thụ động
Nguồn phát → 1 ampli → crossover tụ, cuộn cảm → các củ loa
Chủ động
Nguồn phát → crossover điện tử → mỗi dải 1 ampli → từng củ loa
Số (DSP)
Nguồn phát → chip DSP tính toán → mỗi dải 1 ampli → từng củ loa

Độ dốc 6, 12, 18, 24 dB/octave nghĩa là gì?

Độ dốc cho biết bộ lọc chặn nhanh tới đâu khi đi xa khỏi tần số cắt. Con số 12 dB/octave nghĩa là cứ đi thêm một octave ra ngoài điểm cắt, phần tín hiệu lọt qua yếu đi thêm khoảng 12 dB. Số càng lớn, ranh giới giữa hai củ loa càng gọn.

Mỗi “bậc” của bộ lọc thêm 6 dB/octave. Theo mục Audio crossover trên Wikipedia, bậc 1 là 6 dB/octave, bậc 2 là 12, bậc 3 là 18 và bậc 4 là 24. Bảng dưới tính thử cho một tweeter cắt ở 2 kHz, xem tiếng trầm hơn bị chặn còn lại bao nhiêu.

Bậc lọcĐộ dốcTại 1 kHz (1 octave dưới)Tại 500 Hz (2 octave dưới)Ý nghĩa với tweeter
Bậc 16 dB/octavekhoảng -7 dBkhoảng -12 dBVẫn nhận khá nhiều tiếng trung, dễ quá tải khi mở to
Bậc 212 dB/octavekhoảng -12 dBkhoảng -24 dBMức phổ biến ở loa thụ động gia đình
Bậc 318 dB/octavekhoảng -18 dBkhoảng -36 dBBảo vệ tốt hơn, mạch phức tạp hơn
Bậc 424 dB/octavekhoảng -24 dBkhoảng -48 dBRanh giới gọn, hay gặp ở crossover chủ động và DSP

Các số trong bảng tính theo công thức chuẩn của bộ lọc Butterworth rồi làm tròn tới dB. Đó là số lý thuyết: củ loa và thùng loa thật làm kết quả đo lệch đôi chút. Dù vậy, bảng cho thấy rõ một điều. Tại 500 Hz, bậc 4 chặn hơn bậc 1 khoảng 36 dB, tức phần tiếng trầm lọt vào tweeter nhỏ hơn khoảng 60 lần.

Dốc hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn. Bộ lọc bậc 1 giữ nguyên dạng sóng khi hai nhánh cộng lại, nhưng hai củ loa phải cùng phát một vùng rất rộng. Kiểu Linkwitz-Riley bậc 4 là cách dung hoà hay được dùng: tại điểm cắt mỗi nhánh giảm 6 dB, cộng lại vừa phẳng.

Đánh đổi khi chọn độ dốc

Dốc thoải (bậc 1, 2)
Mạch đơn giản, ít linh kiện. Hai củ loa cùng phát một vùng rộng quanh điểm cắt, dễ lệch pha và dễ quá tải tweeter.
Dốc đứng (bậc 4 trở lên)
Mỗi củ làm đúng phần việc, bảo vệ củ nhỏ tốt. Đổi lại mạch thụ động cồng kềnh, nên hay được làm bằng DSP.

Tần số cắt thường đặt ở đâu?

Tần số cắt đặt ở vùng cả hai củ loa kề nhau còn phát tốt, không có một con số chung cho mọi loa. Nó phụ thuộc kích thước màng, vật liệu và thùng loa. Vì vậy cách tin cậy nhất là xem thông số hãng công bố cho từng mẫu.

Một ví dụ cụ thể là Devialet Phantom Ultimate 108 dB. Trang sản phẩm ghi hai woofer đảm nhận phần dưới 250 Hz, củ mid lo 250 Hz đến 2 kHz, tweeter vòm nhôm lo 2 kHz đến 35 kHz. Bài đánh giá của tạp chí StereoNET cũng ghi đúng hai điểm cắt này, kèm kích thước củ: tweeter 25 mm, mid 130 mm, hai woofer 200 mm đặt đối xứng hai bên.

Phantom Ultimate 108 dB chia dải tần ra sao

2 woofer 200 mm
Từ 14 Hz (mốc -6 dB) tới 250 Hz. Tiếng trống, bass, tiếng nổ trong phim.
Củ mid 130 mm
Từ 250 Hz tới 2 kHz. Phần lớn giọng hát và tiếng đàn.
Tweeter 25 mm
Từ 2 kHz tới 35 kHz. Tiếng cymbal, hơi thở, độ sáng của nhạc.

Hai điểm cắt: 250 Hz và 2 kHz. Dải tần tổng 14 Hz - 35 kHz theo trang sản phẩm loadevialet.vn và StereoNET.

Điểm cắt 2 kHz cho thấy cách hãng giao việc: tweeter chỉ nhận phần trên 2 kHz, nên phần giọng nói và tiếng đàn nằm gọn ở củ mid. Theo StereoNET, Devialet cho biết các điểm cắt được tối ưu theo hiệu suất và độ trung thực của từng củ. Hãng không công bố độ dốc của bộ lọc.

Sơ đồ cấu tạo loa Devialet Phantom Ultimate 108dB chỉ vị trí tweeter, mid-range, hai woofer hai bên và cổng kết nối mặt sau
Vị trí ba nhóm củ loa trên Phantom Ultimate 108 dB: tweeter và mid ở mặt trước, hai woofer ở hai bên thân loa.

Crossover cho loa sub đặt bao nhiêu Hz?

Với rạp tại gia, mốc thường gặp là 80 Hz. Theo mục Subwoofer trên Wikipedia, hệ thống đạt chứng nhận THX cho loa sub làm việc dưới 80 Hz. Lý do là tiếng đủ thấp rất khó để tai đoán hướng, nên loa sub đặt lệch vẫn không làm lộ vị trí của nó.

Cần phân biệt hai thứ. Kênh LFE (kênh hiệu ứng tần số thấp, số “.1” trong 5.1) mang tiếng nổ, tiếng rung trong phim, nằm trong khoảng 3-120 Hz theo Wikipedia. Còn điểm cắt 80 Hz là chỗ bộ xử lý gom phần trầm của các loa chính dồn sang sub. Cách ghép và đặt sub có trong bài loa subwoofer là gì.

Hai nguồn tiếng trầm cùng đổ về loa sub

Kênh LFE (.1)
Hiệu ứng nổ, rung riêng của phim, 3-120 Hz. Luôn đi thẳng tới sub.
Phần trầm của loa chính
Bộ xử lý cắt ở khoảng 80 Hz, phần dưới mốc này dồn sang sub.
Loa sub
Phát cả hai phần. Loa chính được nhẹ tải, tiếng giữa sạch hơn.

Loa Devialet và B&O xử lý crossover thế nào?

Phantom, Mania và B&O Beolab đều là loa active, nên việc chia dải do hãng cài sẵn.

B&O Beolab 28 có thông tin rõ nhất. Mỗi loa cấp riêng 100 W cho tweeter, 100 W cho mỗi củ toàn dải và 225 W cho woofer. Bài đánh giá của tạp chí SoundStage! Simplifi mô tả đây là hệ chủ động hoàn toàn, phân tần làm bằng chip DSP trong loa. Ba củ toàn dải được lọc bỏ phần dưới 200 Hz để tránh hỏng củ.

Với Devialet, trang sản phẩm công bố ampli riêng theo nhóm củ: Mania có 2 x 38 W cho hai woofer và 4 x 25 W cho bốn củ toàn dải. Phantom Ultimate 108 dB công bố điểm cắt và xử lý tín hiệu 32-bit/96 kHz, nhưng hãng không nói bộ lọc làm bằng cách nào.

Người nghe chỉnh được gì trên loa active

Hãng cài sẵn
Điểm cắt, độ dốc, cân bằng giữa các củ loa. Không mở cho người dùng.
Người dùng chỉnh
EQ trong app: Phantom có EQ 6 dải, Mania có EQ 2 dải chỉnh trầm và cao.
Loa tự bù theo phòng
Mania đổi kiểu phát theo vị trí đặt; Beolab 28 có Active Room Compensation cho vùng trầm.

Hệ quả thực tế: với các loa Devialet Phantom, người dùng không cần và không thể mua thêm crossover. Chỉnh EQ trong app chỉ làm một dải to hay nhỏ hơn. Nó không dời ranh giới giữa woofer và tweeter. Hai việc này hay bị nhầm, nhất là khi app có thanh trượt đặt tên theo tần số.

Dấu hiệu crossover chỉnh sai và khi nào cần mua riêng

Crossover chỉnh sai thường lộ ra ở vùng quanh điểm cắt, nơi hai củ loa giao nhau. Các dấu hiệu dưới đây hay gặp nhất ở hệ tự ghép: loa sub thêm vào loa chính, ampli và crossover rời trên sân khấu, hoặc loa tự ráp.

Dấu hiệu khi ngheNguyên nhân thường gặp
Giọng hát hoặc tiếng đàn hụt một khoảng, nghe “rỗng” ở giữaHai điểm cắt đặt cách xa nhau, để hở một vùng không củ nào phát
Một vùng tiếng dày, ù hơn hẳn phần còn lạiHai củ cùng phát chồng lên nhau quá rộng
Tweeter rè, chói hoặc méo khi mở toĐiểm cắt tweeter quá thấp hoặc độ dốc quá thoải
Nghe được giọng nam trầm phát ra từ chỗ đặt loa subĐiểm cắt sub đặt quá cao
Bass mỏng đi rõ khi bật sub cùng loa chínhHai nhánh lệch pha, cần đảo pha hoặc chỉnh độ trễ

Phần lớn người nghe nhạc ở nhà không cần mua crossover rời. Loa thụ động đã có sẵn mạch phân tần trong thùng, còn loa active đã được hãng chia dải sẵn bên trong. Khung dưới giúp tự xác định trường hợp của mình.

Có cần mua crossover rời không?

Loa active (Phantom, Mania, Beolab)
Không cần. Việc chia dải do hãng cài sẵn trong loa.
Loa thụ động thành phẩm + ampli
Không cần. Mạch phân tần đã có trong thùng loa.
Thêm loa sub vào dàn
Dùng điểm cắt có sẵn trên sub hoặc bộ xử lý rạp, khởi điểm 80 Hz.
Tự ráp loa, dàn sân khấu nhiều ampli
Cần crossover chủ động hoặc DSP, và cần đo đạc khi chỉnh.

Câu hỏi thường gặp

Crossover và equalizer khác nhau thế nào?

Crossover chia tín hiệu thành nhiều nhánh cho nhiều củ loa, còn equalizer chỉ tăng giảm độ to từng dải trên cùng một tín hiệu. Chỉnh EQ không làm tweeter thôi nhận tiếng trầm. Vì vậy EQ không thay được crossover.

Crossover frequency là gì?

Crossover frequency là tần số cắt, tức mốc Hz nơi tiếng được chuyển từ củ loa này sang củ loa kế bên. Trên thông số loa, nó thường ghi dạng “crossover: 2 kHz”. Trên loa sub hoặc ampli xem phim, đó là núm hay mục cài đặt cho biết phần trầm dưới mốc nào được dồn sang sub.

Crossover có làm âm thanh hay hơn không?

Crossover không tự làm tiếng hay hơn, nó giúp mỗi củ loa làm đúng phần việc mình giỏi. Một mạch phân tần thiết kế khớp với củ loa cho tiếng liền mạch và ít méo. Một mạch lệch lại tạo vùng hụt hoặc vùng dày quanh điểm cắt.

Có nên tự thay tụ trong crossover thụ động không?

Không nên nếu không có thiết bị đo. Giá trị tụ quyết định điểm cắt, đổi tụ khác trị số là dời ranh giới giữa các củ loa. Khi tụ hỏng, nên thay đúng trị số gốc theo nhà sản xuất hoặc mang tới nơi bảo hành.

Muốn nghe một chiếc loa chia ba dải bằng ampli tích hợp phát nhạc thực tế ra sao?

Đặt lịch nghe thử hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo