Loa Devialet Phantom Ultimate 98 dB
Cập nhật ngày 22 phút đọc

Loa Ribbon Là Gì? Cơ Chế, Biến Áp Và Khi Nào Nên Chọn

Chia sẻ:

Loa ribbon (loa dải băng) là loại loa dùng một dải kim loại siêu mỏng, thường là nhôm, treo giữa hai thanh nam châm mạnh. Dải băng này làm hai việc cùng lúc: dẫn dòng điện của tín hiệu nhạc và tự rung để phát ra tiếng. Vì phần chuyển động rất nhẹ nên loa ribbon phát tiếng cao nhanh và chi tiết, nên thường chỉ dùng làm tweeter (củ loa chuyên tiếng cao).

Điểm chính

  • Dải nhôm 60 x 10 mm, dày 10 µm chỉ có điện trở khoảng 0,0159 ohm, phải qua biến áp tỉ số khoảng 22:1 mới thành tải gần 8 ohm.
  • Nhiều sản phẩm ghi “ribbon” thực chất là planar từ hoặc AMT, không phải dải kim loại tự dẫn điện.
  • Góc phủ ngang rộng, góc phủ dọc hẹp: chiều cao tai so với dải băng quyết định lượng treble nghe được.

Đọc nhanh thuật ngữ

TweeterCủ loa phát tiếng cao (tiếng “treble”, như tiếng chũm chọe, tiếng xì của phụ âm).
Cuộn dây âm (voice coil)Cuộn dây nhỏ trong loa thường, nhận dòng điện rồi kéo màng loa rung.
Ohm (Ω)Đơn vị đo mức “cản” dòng điện của loa, gọi là trở kháng. Loa gia đình thường 4 đến 8 ohm.
Biến ápLinh kiện đổi điện áp cao thành thấp (hoặc ngược lại), ở đây để loa ribbon “khớp” với amply.
Phân tầnMạch chia tiếng: tiếng trầm cho woofer, tiếng cao cho tweeter.
kHz (kilohertz)1 kHz là 1.000 Hz. Tai người nghe được đến khoảng 20 kHz.

Dải băng vừa là cuộn dây vừa là màng loa

Loa ribbon bỏ hẳn cuộn dây âm. Ở loa thường, cuộn dây đẩy một màng hình vòm hay hình nón. Ở loa ribbon, dòng điện chạy thẳng qua dải kim loại đặt giữa hai cực nam châm. Lực điện từ tác động lên cả chiều dài dải băng, và dải băng tự rung để đẩy không khí.

Đường đi của tín hiệu trong một tweeter ribbon thật gồm năm bước, tóm tắt trong bảng dưới. Bước biến áp là chi tiết riêng của ribbon thật: loa dome, planar từ và AMT nối thẳng vào amply qua mạch phân tần, không cần biến áp.

BướcViệc xảy ra
1. AmplyXuất tín hiệu nhạc ở điện áp và trở kháng thông thường
2. Lọc caoMạch phân tần chặn tiếng trầm và trung trước khi vào tweeter
3. Biến áp hạ ápHạ điện áp, tăng dòng để khớp với điện trở rất nhỏ của dải băng
4. Dải nhôm trong khe từDòng điện cắt từ trường, sinh lực đều trên cả dải
5. Sóng âmPhát ra phía trước và phía sau dải băng

Nhôm được chọn vì vừa nhẹ vừa dẫn điện tốt. Dải băng thường được dập gợn sóng theo chiều ngang để giữ dáng khi rung và không bị chùng. Loa này không có cuộn dây đồng, không có màng gắn keo và không có hệ treo. Phần chuyển động chỉ còn là chính dải kim loại, nên nó tăng tốc và dừng lại rất nhanh theo tín hiệu.

Nguyên lý này ra đời cùng lúc với micro ribbon: năm 1924, Walter Schottky và Erwin Gerlach cùng phát triển micro ribbon và loa ribbon. Micro dùng dải băng rung trong từ trường để sinh ra tín hiệu điện. Loa làm ngược lại, đưa tín hiệu điện vào để dải băng phát ra tiếng. Theo tài liệu tổng hợp về tweeter, việc phát triển loa ribbon về sau gần như đi song song với micro ribbon.

Xét theo thời gian, ribbon là nguyên lý lâu đời nhất trong ba cách làm tweeter màng nhẹ. Đổi lại, ribbon cũng là loại khó sản xuất bền và rẻ nhất.

MốcSự kiện
1924Loa ribbon ra đời
Cuối thập niên 1950Tweeter dome xuất hiện và thay tweeter nón
Thập niên 1960Oskar Heil phát minh AMT với màng xếp nếp

Ribbon thật, planar từ và AMT khác nhau thế nào?

Ba loại này giống nhau ở chỗ có màng mỏng nhẹ đặt trong từ trường. Chúng khác nhau ở chỗ dòng điện chạy qua đâu. Ở ribbon thật, chính dải kim loại là dây dẫn. Ở planar từ, còn gọi là isodynamic hay “quasi-ribbon”, dây dẫn được in hoặc dán thành nhiều vòng trên một màng nhựa PET. Ở AMT (Air Motion Transformer) do Oskar Heil phát minh vào thập niên 1960, màng nhựa xếp nếp quanh các thanh dẫn nhôm co và giãn để ép không khí ra khỏi các nếp gấp.

Tiêu chíRibbon thậtPlanar từ (isodynamic)AMT
Phần dẫn điệnChính dải kim loạiĐường dây in trên màng nhựaThanh nhôm trên màng nhựa xếp nếp
Cách đẩy không khíCả dải rung tới luiCả màng phẳng rung gần như đồng đềuCác nếp co giãn, ép khí ra vuông góc với màng
Biến áp phối hợp trở khángBắt buộcKhông cầnKhông cần
Độ bền tương đốiMỏng manh nhấtBền hơn ribbon, rẻ hơn ribbon thậtChắc chắn hơn ribbon, hiệu suất cao hơn
Dấu hiệu trên bảng thông sốGhi có biến áp tích hợp, điện trở DC rất nhỏGhi màng film, trở kháng 4-8 ohm trực tiếpGhi “AMT”, “Heil” hoặc màng xếp nếp
Tổng hợp từ Wikipedia (Loudspeaker, Tweeter) và Hi-Fi News (Know Your Transformers, 2019).

Phân biệt này quan trọng khi đọc quảng cáo. Tạp chí Hi-Fi News lưu ý rằng tweeter isodynamic rất hay bị gắn nhãn nhầm là “ribbon”. Màng planar nặng hơn lá kim loại của ribbon thật và cấu trúc nam châm cũng khác. Vì vậy cách nghe và độ bền không thể suy ra chỉ từ chữ “ribbon” trên hộp. Cách kiểm tra nhanh nhất là xem tài liệu kỹ thuật có nhắc đến biến áp phối hợp trở kháng hay không.

Vì sao loa ribbon cần biến áp?

Loa ribbon cần biến áp vì điện trở của một dải nhôm mỏng quá nhỏ, amply nhìn vào gần như thấy một sợi dây chập mạch. Hi-Fi News đưa ra ví dụ: dải nhôm dài 60 mm, rộng 10 mm, dày 10 µm có điện trở 15,9 miliohm, tức 0,0159 ohm. Muốn amply thấy tải khoảng 8 ohm, cần biến áp có tỉ số vòng dây khoảng 22,4.

Bước tínhKết quả
Điện trở dải băng 60 x 10 mm, dày 10 µmR = 0,0159 ohm, thấp hơn tải 8 ohm khoảng 500 lần
Quy tắc biến ápTrở kháng phía amply = R x N², N là tỉ số vòng dây
Với N ≈ 22,422,4² x 0,0159 ≈ 7,98 ohm

Vì trở kháng đổi theo bình phương tỉ số vòng dây, tỉ số khoảng 22 đã nâng tải lên gấp khoảng 500 lần. Biến áp giải quyết bài toán “khớp” với amply, nhưng thêm một linh kiện trên đường đi của tiếng cao. Biến áp có giới hạn băng thông ở cả hai đầu dải tần và có méo riêng, nên phải thiết kế riêng cho từng mẫu tweeter. Cùng với nam châm rất mạnh, đây là lý do ribbon thật có giá thành cao.

So sánhGiá trị
Điện trở dải băng (nếu nối thẳng)0,0159 ohm
Tải amply thấy sau biến ápKhoảng 8 ohm
Độ chênhKhoảng 500 lần

Với người tự ráp hoặc thay tép, không nối dải ribbon trần trực tiếp vào cọc loa. Tép bán rời thường đã có biến áp tích hợp và ghi trở kháng danh định 4-8 ohm. Đó là tải sau biến áp, không phải điện trở của dải băng.

Góc phủ ngang rộng, góc phủ dọc hẹp

Tweeter ribbon phát tiếng rộng theo chiều ngang nhưng hẹp theo chiều dọc, vì dải băng hẹp mà dài. Cạnh nào nhỏ hơn bước sóng (độ dài của một sóng âm) thì tiếng tỏa rộng theo cạnh đó. Cạnh nào dài hơn bước sóng thì tiếng bị gom lại thành tia.

Bước sóng bằng 343 chia cho tần số, nên ta có thể so thẳng với dải băng 60 x 10 mm. Ở 5 kHz bước sóng là 68,6 mm, dài hơn cả chiều dài dải nên tiếng còn tỏa khá đều. Lên 10 kHz, bước sóng 34,3 mm đã ngắn hơn chiều dài 60 mm và chiều dọc bắt đầu gom tia. Đến 20 kHz, bước sóng 17,2 mm vẫn dài hơn bề rộng 10 mm, nên chiều ngang còn rộng trong khi chiều dọc hẹp rõ.

Tần sốBước sóngSo với dải băng 60 x 10 mm
5 kHz68,6 mmDài hơn chiều dài dải, tiếng tỏa khá đều
10 kHz34,3 mmNgắn hơn chiều dài, chiều dọc bắt đầu gom tia
20 kHz17,2 mmVẫn dài hơn bề rộng 10 mm: ngang rộng, dọc hẹp rõ

Dải băng càng dài, góc phủ dọc ở tiếng cao càng hẹp. Hệ quả trong phòng nghe là chiều cao tai quyết định lượng treble. Ngồi thẳng ở độ cao dải băng thì nghe đủ tiếng cao. Đứng lên hoặc ngả lưng trên sofa thấp thì treble giảm thấy rõ. Mặt khác, góc phủ dọc hẹp làm giảm tiếng dội từ trần và sàn, một ưu điểm trong phòng có trần thấp. Vì vậy tweeter ribbon nên đặt ngang tầm tai khi ngồi; khái niệm này được giải thích kỹ hơn trong bài góc phủ loa.

Phần lớn tweeter ribbon còn phát tiếng kiểu lưỡng cực, tức ra cả phía trước lẫn phía sau, trừ một số mẫu có lớp chắn phía sau. Vì vậy mặt sau của dải băng không thể đặt sát vách cứng mà không ảnh hưởng đến tiếng. Tính chất phát hai mặt này cũng gặp ở loa tĩnh điện, dù cách đẩy màng của hai loại hoàn toàn khác nhau.

Phòng nghe có tấm tiêu âm gắn tường và thảm trải sàn giúp giảm âm phản xạ
Thảm sàn và tấm tiêu âm giảm phản xạ; với tweeter ribbon, chiều cao tai so với dải băng còn quan trọng hơn vật liệu phòng.

Loa ribbon có bền và chịu công suất lớn không?

Loa ribbon thật được xem là mỏng manh, và về truyền thống không phát được âm lượng lớn. Nguyên nhân chính là khe từ phải rộng để chứa dải băng, còn dải kim loại dày cỡ micromet dễ biến dạng do va chạm, luồng khí mạnh hoặc quá tải. Ribbon công suất cao hơn đã xuất hiện, chủ yếu xếp chồng thành line array (hàng loa dọc) cho sân khấu.

Trong dàn nghe gia đình, rủi ro thường đến từ phía amply hơn là âm lượng. Khi amply bị đẩy quá sức (xén đỉnh, tiếng bị méo vỡ), nó sinh nhiều năng lượng ở tiếng cao, đúng vùng tweeter phải gánh. Có bốn việc nên làm trước khi phát lớn trên dàn có tweeter ribbon:

  • Kiểm tra mạch phân tần còn nguyên, không nối tắt tụ lọc cao.
  • Không phát tín hiệu thử tiếng trầm sâu ở mức lớn khi chưa chắc tweeter đã được lọc.
  • Giữ amply dưới ngưỡng méo, nghe thấy tiếng cao bị vỡ thì giảm ngay.
  • Không dùng máy hút bụi hay bình xịt khí sát mặt dải băng khi vệ sinh.
Cận cảnh driver tweeter dome với màng vòm và khung gắn
Tweeter dome có cuộn dây và hệ treo, cấu trúc chắc hơn dải băng kim loại tự do của ribbon.

Ribbon tweeter khác gì ribbon dải rộng?

Phần lớn loa ribbon là tweeter, chỉ lo tiếng cao. Muốn ribbon phát được cả tiếng trung và trầm, dải băng phải dài và rộng hơn nhiều để đẩy đủ không khí. Điều đó kéo theo nam châm lớn, biến áp lớn và giá thành cao.

Vì vậy hệ thống ribbon dải rộng thường là loại lai: ribbon lo tiếng trung và cao, woofer điện động trong thùng riêng lo tiếng trầm. Thách thức là nối liền mạch hai cơ chế có khối lượng màng chênh nhau rất xa tại điểm phân tần.

Khi nào nên chọn tweeter ribbon thay vì dome trong loa active?

Tweeter ribbon hợp với người có vị trí nghe cố định, ngồi ngang tầm loa và chủ yếu nghe ở mức vừa phải. Phòng khách nhiều chỗ ngồi, cần phát lớn hoặc cần độ bền cao thì một loa tweeter dạng dome trong loa active (loa có amply sẵn bên trong) thường là lựa chọn ít rủi ro hơn.

Câu hỏiNghiêng về tweeter ribbonNghiêng về dome trong loa active
Tai người nghe ở độ cao nào?Một ghế, ngang tầm dải băngNhiều người, ngồi đứng khác nhau
Phòng có trần thấp, nhiều phản xạ dọc?Có, góc phủ dọc hẹp giúp giảm phản xạPhòng thoáng, trần cao
Mức âm lượng thường dùng?Vừa phải, nghe chi tiếtLớn, xem phim, tiệc
Ai phối ghép amply và phân tần?Người nghe tự chọn và chịu trách nhiệmNhà sản xuất cân chỉnh sẵn trong loa
Có trẻ nhỏ, vật nuôi, bụi?Phòng nghe riêng, ít va chạmPhòng sinh hoạt chung
Ba câu trở lên rơi vào cùng một cột là đủ để chọn hướng; câu cuối là trường hợp hay bị bỏ qua khi mua tép ribbon rời.

Một hiểu lầm phổ biến là ribbon luôn chi tiết hơn dome. Tiếng cuối cùng còn phụ thuộc vào mạch phân tần, amply, thùng loa và vị trí đặt. Một tweeter ribbon đặt sai chiều cao có thể cho ít tiếng cao hơn một tweeter dome đặt đúng trục nghe. So sánh công bằng chỉ có ý nghĩa khi nghe thử ở đúng vị trí ngồi thật.

Devialet Phantom chọn tweeter dome nhôm ra sao

Dòng loa Devialet Phantom không dùng ribbon mà dùng tweeter dome nhôm (màng vòm bằng nhôm), và vẫn có dải cao mở rộng. Theo trang sản phẩm, Devialet Phantom Ultimate 108 dB có tweeter dome nhôm phát dải 2 kHz - 35 kHz. Toàn hệ thống đạt 14 Hz - 35 kHz (±6 dB), áp suất âm 108 dB SPL (độ to tối đa) ở 1 m và công suất 1.100 W RMS.

Mặt trước loa Devialet Phantom Ultimate 108dB với driver và hoa văn đặc trưng
Phantom Ultimate 108 dB: tweeter dome nhôm, amply và xử lý số nằm trong cùng thân loa.

Đặt cạnh các giới hạn của ribbon, lựa chọn này giải quyết ba điểm cùng lúc. Thứ nhất, củ dome có cuộn dây với trở kháng thông thường, nên không cần biến áp như ribbon thật, và amply đã nằm sẵn trong loa. Thứ hai, mức 108 dB SPL công bố nằm ở vùng âm lượng mà ribbon về truyền thống khó đạt. Thứ ba, một tweeter dome nhỏ không có cạnh dài như dải băng, nên không gom tia theo chiều dọc kiểu ribbon.

Hai cách tiếp cận đều hướng tới tiếng cao nhanh và ít méo. Ribbon đạt điều đó bằng khối lượng màng cực nhẹ và chấp nhận độ mỏng manh. Phantom giữ củ loa điện động bền hơn, đặt trong hệ thống active được cân chỉnh sẵn. Với phòng khách gia đình, khác biệt về vị trí nghe và độ bền thường có ý nghĩa thực tế hơn khác biệt về vật liệu màng.

Câu hỏi thường gặp

Loa treble ribbon có cần tụ không?

Có. Tweeter ribbon luôn cần lọc cao, bằng tụ hoặc mạch phân tần, để chặn dải trầm và trung. Dải băng kim loại không chịu được biên độ dao động lớn của tần số thấp, nối thẳng vào ngõ ra toàn dải có thể làm hỏng dải băng.

Tép ribbon có thay được tweeter dome trong loa cũ không?

Có thể, nhưng không phải thay thế cắm là chạy. Tép ribbon thường có độ nhạy, trở kháng và dải tần khác tweeter dome gốc, nên mạch phân tần cần được tính lại cho điểm cắt và mức âm lượng; thay nguyên trạng dễ làm dải cao lệch so với woofer.

Loa ribbon có phát được tần số trên 20 kHz không?

Có. Một số tweeter ribbon đã đạt tới 80 kHz và 100 kHz nhờ phần chuyển động rất nhẹ. Tai người chỉ nghe tới khoảng 20 kHz, nên con số này phản ánh khả năng phản ứng nhanh của dải băng hơn là phần âm thanh nghe được trực tiếp.

Loa ribbon có kén amply không?

Ít kén hơn loa tĩnh điện, vì amply chỉ nhìn thấy tải sau biến áp, thường 4-8 ohm. Điều cần lưu ý là nhiều thiết kế ribbon có độ nhạy thấp và tweeter rất nhạy với méo, nên amply cần đủ công suất dự trữ để không bị xén đỉnh khi phát lớn.

Muốn nghe thử dải cao của tweeter dome nhôm trên Phantom ở đúng vị trí ngồi của bạn?

Đặt lịch nghe thử hoặc gọi Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia - Loudspeaker, mục Ribbon and planar magnetic loudspeakers và Heil air motion transducer (dải kim loại mỏng trong từ trường, mỏng manh, phát âm lưỡng cực, nam châm mạnh, trở kháng rất thấp cần biến áp hạ áp, tải bằng điện trở dải nhân bình phương tỉ số vòng dây, AMT của Oskar Heil thập niên 1960)
  • Wikipedia - Tweeter, các mục Ribbon tweeter, Planar magnetic tweeter, AMT tweeter (80 kHz và 100 kHz, giới hạn công suất do khe từ rộng, góc phủ ngang rộng dọc hẹp, line array, quasi-ribbon rẻ hơn ribbon thật)
  • Wikipedia - Walter Schottky (phát triển micro ribbon và loa ribbon cùng Erwin Gerlach năm 1924)
  • Hi-Fi News - Know Your Transformers, trang 2 (2019): ví dụ dải nhôm 60 x 10 mm dày 10 µm, điện trở 15,9 miliohm, tỉ số vòng dây khoảng 22,4 cho tải 7,98 ohm; tweeter isodynamic hay bị gọi nhầm là ribbon; biến áp có giới hạn băng thông
  • VnExpress - Tìm hiểu về các loại loa: loa dải băng (2010): loa ribbon là nguồn dạng đường, góc phủ dọc hẹp, thiết kế lai với woofer điện động
  • Thông số Devialet Phantom Ultimate 108 dB theo trang sản phẩm trên loadevialet.vn