Nhiễu âm thanh là những âm không mong muốn lẫn vào tín hiệu nhạc, như tiếng ù, xì hay lạch tạch, do thiết bị và dây nối sinh ra chứ không nằm trong bản thu. Nhiễu lộ rõ nhất ở khoảng lặng giữa hai bài. Bài này giúp nhận ra từng loại và tìm đúng khâu gây ra nó.
Điểm chính
- Lưới điện Việt Nam dùng 50 Hz. Tiếng ù do bộ nguồn chỉnh lưu thường ở 100 Hz, còn tiếng ù 50 Hz thường đến từ cảm ứng của dây điện, nhiều khi qua vòng đất.
- Nhiễu có hai họ: phần tương tự sinh ra tiếng ù và tiếng xì, phần số sinh ra nhiễu lượng tử hóa và sai lệch nhịp (jitter). Mỗi họ có cách xử lý riêng.
- Cách tìm thủ phạm nhanh nhất là rút từng khâu khỏi chuỗi phát nhạc: nhiễu biến mất ở bước nào thì thủ phạm nằm ngay trước hoặc ở chỗ nối đó.
Đọc nhanh thuật ngữ
Âm trầm đều, kéo dài, có tần số bám theo lưới điện (50 hoặc 100 Hz).
Âm cao như tiếng gió nhẹ, trải đều trên nhiều tần số, nghe rõ khi nhạc dừng.
Hai thiết bị cùng nối đất qua hai đường, tạo thành vòng kín để dòng điện nhiễu chạy qua.
Nhịp đồng hồ trong thiết bị số bị lệch thời gian cực nhỏ, làm tín hiệu sau giải mã sai chút ít.
Sai số làm tròn khi biến âm thanh thành các con số (số bit càng cao, sai số càng nhỏ).
Đơn vị so sánh độ lớn. Càng nhiều dB giữa nhạc và nhiễu, nhiễu càng khó nghe thấy.
Nhiễu sinh ra ở khâu nào trong chuỗi phát nhạc?
Nhiễu không đến từ một chỗ duy nhất. Mỗi khâu từ nguồn nhạc tới loa thêm vào một loại nhiễu đặc trưng, và tai nghe thấy tổng của tất cả. Biết khâu nào sinh loại nào giúp thu hẹp vùng cần kiểm tra ngay từ lúc nghe tiếng.
Mỗi khâu thêm một loại nhiễu riêng
Ù 100 Hz từ bộ chỉnh lưu; xung nhiễu từ máy sấy, máy khoan, biến thế chuông cửa.
Nhiễu lượng tử hóa, jitter, nhiễu tầng tương tự đầu ra.
Ù 50 Hz do vòng đất; sóng điện từ bắt vào dây kém chắn nhiễu.
Tiếng xì do nhiễu nhiệt của linh kiện, bị nhân lên cùng nhạc.
Nhiễu điện thành tiếng nghe được; tiếng ồn có sẵn của căn phòng.
Điểm cần tách bạch là tiếng ồn môi trường. Tiếng quạt, xe cộ hay hàng xóm khoan tường là âm thanh thật từ ngoài vào phòng, không liên quan đến tín hiệu trong dây. Nhiễu âm thanh theo nghĩa kỹ thuật chỉ gồm phần phát sinh bên trong hệ thống hoặc bắt vào từ sóng điện từ, và nó vẫn còn khi phòng hoàn toàn yên tĩnh.
Các loại nhiễu âm thanh nghe ra thế nào?
Bốn nhóm nhiễu dưới đây chiếm gần hết các trường hợp gặp ở nhà. Phân biệt bằng tai trước, rồi đối chiếu bảng để biết nên nghi ngờ khâu nào.
| Loại nhiễu | Nghe ra thế nào | Nguyên nhân thường gặp |
|---|---|---|
| Ù 50 Hz | Ù trầm sâu, đều, không đổi theo nhạc | Cảm ứng từ dây điện, vòng đất giữa các thiết bị cắm ổ khác nhau |
| Ù 100 Hz | Ù cao hơn một quãng tám, thường kèm tiếng rung nhẹ | Dòng lớn của bộ nguồn chỉnh lưu chạy qua đường đất chung |
| Tiếng xì (hiss) | Rì rì như gió, trải đều dải cao | Nhiễu nhiệt của linh kiện, độ khuếch đại quá lớn |
| Lạch tạch ngắn, đột ngột | Tiếng bốp, rè, chợt xuất hiện rồi mất | Xung điện từ thiết bị gia dụng có động cơ, biến thế |
| Nhiễu số | Hạt nhỏ, thô ở âm lượng rất thấp; nhạc kém mịn | Lượng tử hóa ít bit, jitter ở đồng hồ giải mã |
Tiếng ù: 50 Hz hay 100 Hz?
Hum ở 100 Hz thường báo hiệu nguồn điện. Các bộ nguồn đổi điện xoay chiều thành một chiều (chỉnh lưu) kéo dòng lớn theo từng nửa chu kỳ, nên dòng này chạy qua đường đất chung ở tần số gấp đôi lưới: 100 Hz với lưới 50 Hz, 120 Hz với lưới 60 Hz. Hum ở 50 Hz hay gặp khi dây điện cảm ứng vào mạch hoặc cáp, và vòng đất là đường khiến nó lọt vào tín hiệu. Đây là quy luật thường gặp chứ không tuyệt đối, nên vẫn cần các bước loại trừ ở phần dưới.
Tiếng xì và nhiễu số khác tiếng ù ở điểm nào?
Tiếng xì không bám theo tần số lưới điện mà trải đều trên nhiều tần số, giống tiếng gió. Nhiễu nhiệt là nguồn cơ bản của nó: các hạt mang điện trong mọi dây dẫn có điện trở chuyển động hỗn loạn theo nhiệt độ, kể cả khi không có tín hiệu. Hiện tượng này không thể loại bỏ hoàn toàn, chỉ giảm được bằng thiết kế mạch tốt.
| So sánh | Nhiễu tương tự | Nhiễu số |
|---|---|---|
| Ví dụ | Ù 50 và 100 Hz, tiếng xì | Nhiễu lượng tử hóa, jitter |
| Sinh ra ở | Nguồn điện, dây nối, mạch khuếch đại | Khâu chuyển đổi số sang tương tự |
| Cách giảm | Ngắt vòng đất, tách dây, lọc nguồn | Thiết bị giải mã tốt, file nhiều bit |
Nhiễu số có gốc khác. Khi biến âm thanh thành số, mỗi mẫu bị làm tròn về một mức gần nhất, và sai số làm tròn đó chính là nhiễu lượng tử hóa. Jitter thì làm các mẫu đến lệch nhịp so với đồng hồ chuẩn, tạo thêm nhiễu hoặc các thành phần tần số lạ. Cả hai nằm ở khâu giải mã, nên DAC tốt giảm được chúng, còn đổi dây loa thì không.
Vòng đất là gì và vì sao tạo ra tiếng ù?
Vòng đất xảy ra khi hai thiết bị đều nối đất qua dây nguồn của mình và còn nối với nhau bằng một sợi cáp tín hiệu. Dây chắn của cáp tín hiệu khép vòng giữa hai đường đất đó. Từ trường của dây điện trong tường cảm ứng một dòng điện nhỏ chạy quanh vòng, và dòng ấy cộng vào tín hiệu nhạc ở chỗ lớp chắn cũng là đường đi của tín hiệu.
Vòng đất: hai đường nối đất tạo thành một vòng kín
Cắm ổ điện 1, đất nối qua dây nguồn.
Lớp chắn nối đất của hai thiết bị với nhau.
Cắm ổ điện 2, đất nối qua dây nguồn riêng.
Khép vòng lại; từ trường dây điện cảm ứng dòng 50 Hz.
Cách ngắt vòng: cắm cả hai vào cùng một ổ nhiều lỗ, dùng bộ cách ly vòng đất hoặc dùng kết nối cân bằng.
Ba cách xử lý chính đều có trong tài liệu kỹ thuật phổ thông: dùng biến áp cách ly để cắt đường nối đất một chiều, dùng kết nối cân bằng để bộ nhận triệt nhiễu chung, hoặc ngắt lớp chắn ở đầu nhận (ground lift). Riêng việc bẻ bỏ chân đất trên phích cắm tuyệt đối không được làm, vì tạo nguy cơ điện giật. Nguồn gốc và cách xử lý hum chi tiết có trong mục Mains hum trên Wikipedia.
Làm sao xác định nguồn nhiễu trong dàn nhạc?
Cách hiệu quả nhất là loại trừ từng khâu theo thứ tự từ loa ngược về nguồn, mỗi lần chỉ đổi một thứ. Ghi lại tiếng ù còn hay mất sau mỗi bước, vì kết quả chỉ ra vùng chứa thủ phạm.
Bốn bước loại trừ, mỗi bước chỉ đổi một thứ
Giữ nguồn điện, rút cáp vào ampli hoặc loa. Hết ù: nhiễu đến từ phía nguồn nhạc. Vẫn ù: lỗi ở ampli, loa hoặc nguồn điện.
Thử riêng TV, máy tính, đầu phát. Chỉ một nguồn gây ù thì lỗi nằm ở nguồn đó hoặc dây của nó.
Cắm các thiết bị vào cùng ổ nhiều lỗ. Hết ù: đó là vòng đất.
Kéo cáp tín hiệu cách xa dây nguồn, chắn tốt hơn. Nhiễu giảm: sóng điện từ bắt vào dây.
Hai tình huống ngoại lệ hay gây nhầm. Laptop đang cắm sạc thường tạo vòng đất khi nối ra loa bằng cáp 3,5 mm; rút sạc, chạy bằng pin, nếu ù biến mất thì nguyên nhân đã rõ. Tiếng lạch tạch ngắn xuất hiện cùng lúc với máy sấy tóc, máy khoan hoặc biến thế chuông cửa thì đó là xung nhiễu qua đường điện, tách ổ cắm hoặc dùng ổ lọc nhiễu mới ổn. Với tiếng ù đặc trưng từ chính con loa, bài loa bị ù đi sâu hơn vào chẩn đoán.
Nhiễu bao nhiêu dB thì tai nghe thấy?
Tai nghe thấy nhiễu khi nó cao hơn tiếng ồn có sẵn của phòng nghe, và điều đó phụ thuộc vào độ chênh giữa nhạc và nhiễu. Độ chênh này gọi là SNR (tỷ số tín hiệu trên nhiễu), tính bằng dB. Bài SNR là gì giải thích công thức và cách đọc thông số; phần dưới chỉ đặt vài mốc để hình dung. Cột ý nghĩa là mô tả gần đúng, ngưỡng nghe thật còn phụ thuộc phòng và âm lượng.
| SNR | Nhiễu bằng bao nhiêu % tín hiệu (điện áp) | Ý nghĩa khi nghe |
|---|---|---|
| 20 dB | 10% | Nhiễu lấn át nhạc, nghe rất rõ |
| 60 dB | 0,1% | Có thể nghe thấy ở đoạn nhạc nhỏ trong phòng yên tĩnh |
| 98 dB | khoảng 0,0013% | Mức lý thuyết của file 16 bit (CD) |
| 146 dB | khoảng 0,000005% | Mức lý thuyết của file 24 bit, vượt xa phần cứng thực |
Hai mốc cuối tính theo công thức SNR của bộ lượng tử hóa lý tưởng N bit, khoảng 6,02 × N + 1,76 dB cho sóng sin cực đại, ra khoảng 98 dB với 16 bit. Số này chỉ nói về nhiễu của định dạng file, không tính nhiễu do nguồn điện và dây nối. Đó là lý do một file 24 bit vẫn nghe ù nếu chuỗi thiết bị có vòng đất.
Loa active xử lý nhiễu khác dàn rời thế nào?
Loa active như loa Devialet Phantom đặt ampli và bộ giải mã ngay trong thân loa, nên chuỗi nhạc rút còn rất ngắn. Không có dây loa nối ra ampli rời, nghĩa là không có đoạn dây dài nào để bắt sóng điện từ, và số thiết bị nối đất với nhau cũng ít hơn. Nhờ vậy hai đường vào nhiễu phổ biến ở dàn rời, vòng đất qua nhiều thiết bị và dây loa dài, giảm đi đáng kể.

Vì DAC, ampli và loa nằm chung một thân, Devialet không công bố SNR riêng cho từng khâu của loa active mà đo nhiễu nền ở đầu ra loa, tức thứ tai thật sự nghe thấy (cách đọc thông số này có trong bài SNR). Nhiễu từ bên ngoài, như dây nối sai hoặc ổ điện có vòng đất, vẫn có thể xảy ra ở chỗ cắm điện và chỗ nối cáp vào loa, nên các bước kiểm tra phía trên vẫn dùng được. Với người đang chọn loa nghe nhạc ít phải dò dây, nhóm loa Devialet Phantom là hướng đáng xem, và loa Devialet Phantom Ultimate 108 dB là mẫu đầu bảng.
Câu hỏi thường gặp
Nhiễu âm thanh có làm hỏng loa không?
Nhiễu ù hoặc xì ở mức nhỏ không làm hỏng loa, vì năng lượng của chúng rất thấp so với nhạc. Tiếng nổ lách tách lớn khi bật tắt thiết bị là dấu hiệu nên dừng và kiểm tra trước khi nghe tiếp.
Khử nhiễu âm thanh bằng phần mềm có dùng được không?
Phần mềm khử nhiễu xử lý được file đã thu, ví dụ lọc hum ở 50 hoặc 100 Hz bằng bộ lọc chặn dải hẹp (notch filter). Nhưng nó không sửa được nhiễu sinh ra khi nghe, vì nhiễu đó xuất hiện sau khâu phát file. Với tiếng ù trong dàn nghe nhạc, sửa nguồn nhiễu bằng các bước loại trừ ở trên là cách đúng.
Nhiễu âm thanh có giống nhiễu xạ âm thanh không?
Không, hai khái niệm khác nhau hoàn toàn. Nhiễu âm thanh là âm không mong muốn lẫn trong tín hiệu. Nhiễu xạ âm thanh (diffraction) là hiện tượng sóng âm uốn quanh vật cản hoặc qua khe hẹp, nên nghe được tiếng nói sau góc tường.
Tai nghe có dây bị ù khi cắm vào laptop đang sạc thì làm sao?
Rút sạc và chạy bằng pin để kiểm tra trước. Nếu hết ù, nguyên nhân là vòng đất giữa laptop, bộ sạc và thiết bị phát; thử đổi ổ cắm hoặc dùng bộ cách ly vòng đất.
Nếu cần tư vấn chọn loa ít nhiễu cho phòng nghe của mình hoặc muốn nghe thử trực tiếp, bạn có thể đặt lịch nghe thử tại Loa Devialet Việt Nam.
Nguồn tham khảo
- Wikipedia, mục “Mains hum” (hum ở 100/120 Hz do nguồn chỉnh lưu và đường đất chung, vòng đất, cách xử lý).
- Wikipedia, mục “Ground loop (electricity)” (cơ chế vòng đất, ground lift, biến áp cách ly, kết nối cân bằng, cảnh báo an toàn khi bỏ chân đất).
- Wikipedia, mục “Noise (electronics)” (nhiễu nhiệt, nhiễu hạt, nhiễu 1/f, nhiễu từ nguồn bên ngoài, bộ lọc chặn dải hẹp).
- Wikipedia, mục “Quantization (signal processing)” (nhiễu lượng tử hóa, công thức SNR của bộ lượng tử N bit, 98 dB cho 16 bit).
- Wikipedia, mục “Jitter” (ảnh hưởng của sai lệch nhịp lên bộ chuyển đổi tín hiệu số).
- Bài “SNR là gì” trên loadevialet.vn (cách Devialet công bố nhiễu nền cho loa active).

