Chân loa Devialet Tree cho Phantom Ultimate 98 dB màu Light Pearl, cặp stereo
22 phút đọc

Âm Thanh Stereo Là Gì? Khác Mono Ra Sao, Đặt Loa Thế Nào

Chia sẻ:

Âm thanh stereo là gì? Đó là cách ghi và phát nhạc bằng hai kênh riêng, kênh trái và kênh phải, qua hai loa hoặc hai bên tai nghe. Vì hai kênh hơi khác nhau, não bạn nghe ra giọng hát đứng giữa, đàn lệch trái, trống lệch phải, như đang ngồi trước một sân khấu.

Điểm chính

  • Giọng hát “ở giữa” không do loa nào phát riêng: hai loa cùng phát giọng hát với độ to bằng nhau, tai tự ghép thành một nguồn ảo ở chính giữa.
  • Loa “stereo” một thân và một cặp loa stereo khác nhau: chỉ hai loa đặt cách nhau vài mét mới dựng được sân khấu rộng trước mặt.
  • Kỹ sư Alan Blumlein nộp bằng sáng chế về stereo ngày 14/12/1931, nhưng đĩa nhạc stereo chỉ bán đại trà từ năm 1958.

Đọc nhanh thuật ngữ

Kênh
Một luồng âm thanh riêng trong bản thu, gửi tới một loa.
Mono
Bản thu chỉ có một kênh. Mọi loa phát y hệt nhau.
Ảnh âm ảo (phantom center)
Tiếng nghe như phát ra giữa hai loa, dù ở đó không có loa nào.
Panning
Cách người làm nhạc đẩy một nhạc cụ sang trái hay phải bằng cách chia độ to giữa hai kênh.
dB (đề-xi-ben)
Đơn vị so độ to. Giảm 3 dB là nhỏ đi một chút, nghe vẫn rõ.
Pha
Chiều đẩy ra hay hút vào của màng loa. Hai loa phải cùng chiều thì tiếng mới cộng lại.

Hai kênh trái, phải tạo ra cảm giác âm thanh nổi như thế nào?

Hai kênh tạo cảm giác nổi bằng cách đánh lừa đúng cơ chế tai người dùng để đoán hướng tiếng. Khi một tiếng động ở bên trái, nó tới tai trái sớm hơn và to hơn tai phải một chút. Não so hai khác biệt nhỏ đó rồi kết luận tiếng đến từ đâu.

Khác biệt về thời gian rất nhỏ. Với khoảng cách giữa hai tai chừng 21,5 cm, tiếng từ hẳn một bên tới tai kia trễ khoảng 626 micro giây (chưa tới 1 phần nghìn giây). Hz (héc) là số lần rung mỗi giây: số nhỏ là tiếng trầm, số lớn là tiếng cao. Tai dựa vào độ trễ này chủ yếu với tiếng trầm dưới khoảng 1.000 Hz, và dựa vào chênh lệch độ to với tiếng cao trên khoảng 1.500 Hz.

Manh mối tai dùngMức chênhHiệu quả nhất với
Thời gian tới hai taiTối đa khoảng 626 micro giâyTiếng trầm, dưới khoảng 1.000 Hz
Độ to ở hai taiĐầu che bớt tiếng cho tai phía xaTiếng cao, trên khoảng 1.500 Hz
Trong khoảng 1.000-1.500 Hz, tai dùng cả hai manh mối. Theo mô tả về định vị âm thanh trên Wikipedia.

Bản thu stereo tận dụng điều đó. Người làm nhạc chỉ cần chia độ to của mỗi nhạc cụ giữa hai kênh. Muốn giọng hát đứng giữa, họ cho giọng hát vào cả hai kênh, mỗi bên nhỏ đi 3 dB để tổng độ to không đổi. Hai loa phát cùng một giọng với độ to bằng nhau, nên não không tìm được lý do để đặt giọng hát lệch về bên nào.

Cách chia độ to giữa hai kênh quyết định vị trí nhạc cụ

Loa trái
Phát kênh trái
Khoảng giữa hai loa (không có loa nào)
Chỉ có ở kênh trái: tiếng nằm sát loa trái.
Kênh trái to hơn kênh phải: tiếng lệch về trái, chưa sát loa.
Hai kênh to bằng nhau (mỗi bên giảm 3 dB): tiếng nằm chính giữa, đây là ảnh âm ảo.
Chỉ có ở kênh phải: tiếng nằm sát loa phải.
Loa phải
Phát kênh phải

Người nghe ngồi ở đỉnh thứ ba, cách đều hai loa. Mức giảm 3 dB ở giữa là mức thường dùng khi bản nhạc phát dạng stereo.

Đây cũng là lý do ảnh âm ảo khá “mong manh”. Nó chỉ đứng yên khi bạn ngồi cách đều hai loa. Phần sau có con số cho thấy chỉ cần lệch ghế một chút là đủ kéo giọng hát về phía loa gần hơn.

Sự khác biệt giữa âm thanh mono và stereo là gì?

Mono có một kênh, stereo có hai kênh. Với mono, dù bạn dùng một hay mười loa, loa nào cũng phát y hệt nhau, nên mọi tiếng dồn về một chỗ. Với stereo, hai loa phát hai nội dung khác nhau, nên tiếng trải ra thành một dải ngang trước mặt.

Tiêu chíMonoStereo
Số kênh trong bản thu12 (trái, phải)
Phát qua hai loaHai loa phát giống hệt nhau, tiếng dồn ở giữaMỗi loa một kênh, tiếng trải từ trái sang phải
Phát qua một loaKhông mất gìHai kênh bị trộn thành một, mất vị trí trái phải
Phụ thuộc chỗ ngồiGần như khôngCó, ngồi cách đều hai loa mới nghe đúng
Hợp vớiGiọng nói, cuộc gọi, loa thông báoNghe nhạc, phim có nhạc nền, trò chơi
So sánh tổng hợp từ cách hoạt động của hai kiểu bản thu.

Có một điểm ít người để ý: khi trộn bản stereo về mono, một số tiếng có thể nhỏ đi. Lý do là nếu bản thu dùng hai micro đặt cách xa nhau, cùng một tiếng tới hai micro lệch thời gian. Cộng hai kênh lại, phần lệch đó triệt tiêu một phần, tiếng nghe mỏng hơn. Vì vậy kỹ sư thu âm thường nghe thử bản mix ở chế độ mono trước khi phát hành.

Stereo cũng khác âm thanh vòm. Stereo dựng sân khấu phía trước bằng hai kênh, còn âm thanh vòm dùng 5 kênh trở lên đặt quanh người nghe để có tiếng phía sau.

Lịch sử ngắn của âm thanh stereo

Âm thanh stereo có từ cuối thế kỷ 19, nhưng phải mất gần 80 năm mới thành đĩa nhạc trong nhà. Tên gọi “stereo” ghép từ tiếng Hy Lạp “stereós” (vững chắc, có khối) và “phōnḗ” (âm thanh).

Các mốc chính của âm thanh stereo

1881
Clément Ader truyền buổi diễn từ Nhà hát Opera Paris qua hệ thống điện thoại hai kênh.
14/12/1931
Alan Blumlein nộp đơn bằng sáng chế Anh số 394.325, được chấp thuận ngày 14/6/1933.
27/4/1933
Bell Labs truyền dàn nhạc từ Philadelphia tới Washington bằng ba kênh.
11/1940
Phim Fantasia của Disney ra rạp với hệ thống Fantasound, phim thương mại đầu tiên có âm thanh nổi.
1957-1958
Đĩa than stereo sản xuất hàng loạt đầu tiên ra mắt tháng 11/1957, bán cho công chúng từ tháng 3/1958.
1/6/1961
Mỹ bắt đầu phát sóng radio FM stereo thường xuyên.

Từ đó tới nay, nhạc phổ thông gần như đều được mix cho hai kênh. Đĩa CD, nhạc số, nhạc trực tuyến mặc định là stereo. Vì vậy với người nghe nhạc, một hệ thống hai kênh tốt vẫn là nền tảng, trước khi tính tới nhiều loa hơn.

Loa stereo là gì? Bốn kiểu thiết bị mang chữ “stereo”

Loa stereo là loa phát được hai kênh trái và phải riêng biệt. Nhưng trên thị trường, chữ “stereo” được gắn cho bốn kiểu thiết bị rất khác nhau. Điểm khác quan trọng nhất là khoảng cách giữa hai nguồn phát: càng gần nhau, sân khấu càng hẹp.

Kiểu thiết bịHai kênh phát từ đâuCó ảnh âm ảo rõ khôngDành cho ai
Cặp loa rờiHai loa đặt cách nhau, với cặp Phantom là 2-3 mCó, rõ nhất khi ngồi cách đềuNgười nghe nhạc tập trung ở một chỗ ngồi cố định
Loa một thân có hai kênhCác củ loa trong cùng một vỏ, hướng khác nhauHẹp, phụ thuộc kích thước vỏ và cách xử lýNgười cần một loa gọn, đặt kệ hoặc mang đi
Điện thoại hai loaLoa thoại phía trên và loa ngoài phía dướiRất hẹp, chỉ cảm nhận khi cầm ngang sát mặtXem video, chơi game cá nhân
Tai ngheMỗi bên tai một kênhTiếng thường nằm trong đầu, không ở trước mặtNghe riêng, không phụ thuộc phòng
Khoảng cách cặp loa theo hướng dẫn trên trang sản phẩm Devialet Phantom; các cột còn lại là phân tích theo cách bố trí nguồn phát.

Tai nghe là trường hợp đặc biệt. Mỗi tai chỉ nghe một kênh, không nghe “lọt” kênh bên kia như khi nghe loa. Vì vậy cùng một bản nhạc, cảm giác sân khấu trên tai nghe và trên loa không giống nhau.

Loa Devialet Mania bản Opéra màu trắng viền vàng trưng bày tại showroom, loa một thân có sẵn hai kênh stereo
Devialet Mania là kiểu loa một thân: một chiếc tự phát được hai kênh, không ghép cặp với chiếc thứ hai.

Devialet Mania là ví dụ rõ của kiểu loa một thân. Theo trang sản phẩm, Mania dùng kiến trúc cross-stereo nên một chiếc đã có sẵn âm thanh stereo, và không ghép thành cặp với chiếc Mania thứ hai. Loa còn tự đổi cách phát theo chỗ đặt: giữa phòng thì phát đều 360 độ, sát tường thì chuyển sang stereo định hướng để tránh tiếng dội từ tường.

Ghép đôi stereo hai loa không dây

Stereo là đặc điểm của bản thu, còn ghép đôi stereo là một tính năng thiết bị. Với hai loa không dây, bạn phải “dạy” chúng chia việc: loa nào nhận kênh trái, loa nào nhận kênh phải, và cả hai phải phát khớp nhau. Nếu chưa ghép, hai loa thường phát cùng một bản trộn, tức nghe như mono to hơn.

Cặp loa Devialet Phantom Ultimate 108 dB trên chân đứng đặt hai bên tivi, ghép đôi stereo
Cặp Phantom Ultimate 108 dB đặt hai bên tivi: hai loa cùng model, một loa nhận kênh trái, một loa nhận kênh phải.

Với dòng loa Devialet Phantom, hãng chỉ cho ghép cặp hai loa cùng model và cùng công suất. Thao tác làm trong ứng dụng Devialet và được hướng dẫn từng bước ở bài ghép đôi Phantom stereo. Ghép xong, ngoài sân khấu rộng hơn, mức âm tối đa cũng tăng.

ModelMức âm tối đa, 1 loaMức âm tối đa, cặp stereo
Loa Devialet Phantom Ultimate 98 dB98 dB SPL101 dB SPL
Phantom Ultimate 108 dB108 dB SPL111 dB SPL
Theo thông số Devialet công bố trên trang sản phẩm. dB SPL là mức độ to đo cách loa 1 m.

Mức tăng 3 dB khớp với lý thuyết: hai nguồn bằng nhau thì tổng công suất âm gấp đôi, tương ứng tăng 3 dB. Nghĩa là với cùng một mức âm lượng bạn hay nghe, mỗi loa trong cặp làm việc nhẹ hơn khi phát một mình.

Soundbar lại là chuyện khác. Soundbar Devialet Dione có chế độ Music phát đúng cấu hình stereo, tắt hiệu ứng không gian. Chế độ Spatial thì biến bản nhạc stereo thành âm thanh nhiều lớp, tức đã thêm xử lý chứ không còn là hai kênh gốc.

Đặt hai loa để giọng hát giữa đứng yên

Đặt hai loa và chỗ ngồi thành tam giác đều, rồi ngồi đúng đỉnh thứ ba. Khuyến nghị ITU-R BS.775 của Liên minh Viễn thông Quốc tế đặt hai loa trước lệch 30 độ mỗi bên so với trục giữa, tức hai loa cách nhau 60 độ nhìn từ chỗ ngồi. Cách xoay loa và đánh đổi giữa độ rộng, độ nét được giải thích ở bài soundstage là gì.

Tam giác đều: ba cạnh bằng nhau, ví dụ với hai loa cách nhau 2,5 m

Loa trái
Lệch 30 độ sang trái so với trục giữa
Cạnh 1: 2,5 m
Khoảng cách giữa hai loa
Loa phải
Lệch 30 độ sang phải so với trục giữa
Cạnh 2: 2,5 m
Loa trái tới tai
Chỗ ngồi
Hai loa cách nhau 60 độ nhìn từ đây
Cạnh 3: 2,5 m
Loa phải tới tai

Ngồi lệch giữa làm hỏng ảnh âm nhanh hơn nhiều người nghĩ. Hãy tính một ví dụ. Hai loa cách nhau 2,5 m, ghế ở đỉnh tam giác đều. Bạn dịch ghế sang trái 30 cm. Khi đó loa trái cách tai khoảng 2,36 m, loa phải khoảng 2,66 m. Tiếng từ loa phải tới trễ hơn khoảng 0,87 phần nghìn giây.

Lệch ghế 30 cm: giọng hát giữa bị kéo đi đâu

1. Ngồi đúng giữa
Hai loa cách tai bằng nhau, tiếng tới cùng lúc. Giọng hát đứng chính giữa.
2. Dịch ghế 30 cm sang trái
Loa trái gần hơn khoảng 30 cm. Tiếng loa trái tới trước khoảng 0,87 phần nghìn giây.
3. Kết quả
Độ lệch này còn lớn hơn độ trễ tự nhiên tối đa giữa hai tai (khoảng 0,63 phần nghìn giây). Tai vẫn nghe thành một giọng, nhưng đặt giọng đó lệch về phía loa phát tới trước: giọng hát trôi về loa trái.

Tự tính theo hình học, tốc độ âm thanh 343 m/s. Con số minh hoạ xu hướng, không phải phép đo. Hiện tượng tai đặt tiếng về phía nguồn tới trước gọi là hiệu ứng ưu tiên (precedence effect).

Bài học thực tế: sofa dài cho cả nhà thì chỉ người ngồi giữa nghe đúng sân khấu stereo. Người ngồi hai đầu vẫn nghe nhạc đầy đủ, chỉ mất phần vị trí. Nếu phòng không có chỗ ngồi cố định, một loa phát đều quanh phòng có khi hợp hơn một cặp loa.

Cách kiểm tra kênh trái, phải tại nhà

Bạn chỉ cần một đoạn thử kênh trái, phải (tìm “left right channel test” trên các nền tảng nhạc hoặc video) và một bài hát có giọng hát rõ. Làm theo thứ tự sau:

5 bước kiểm tra kênh trái, phải

Bước 1
Ngồi ở chỗ nghe quen thuộc, cách đều hai loa.
Bước 2
Phát đoạn thử. Khi giọng đọc “trái”, chỉ loa bên tay trái phát tiếng.
Bước 3
Nếu loa phải kêu, hai kênh đang bị đảo. Loa không dây ghép cặp: đổi lại trong ứng dụng. Loa nối dây: đổi dây hai bên.
Bước 4
Phát bài hát. Giọng hát phải nằm giữa, không nghiêng về một loa.
Bước 5
Giọng hát nhòe, như phát ra từ khắp nơi, tiếng trầm mỏng hẳn: nghi một loa bị đảo pha (đấu ngược dây cực dương và âm).

Dấu hiệu nghe được và nguyên nhân thường gặp

Tiếng “trái” ra loa phải
Hai kênh bị đảo. Không hỏng loa, chỉ cần gán lại.
Giọng hát lệch một bên
Ngồi lệch, hai loa không cách đều, hoặc âm lượng hai bên chênh nhau.
Giọng nhòe, trầm mỏng
Một loa đảo pha. Hay gặp ở loa nối dây rời, ít gặp ở loa không dây.
Hai loa phát y hệt nhau
Chưa ghép cặp stereo, hoặc nguồn phát đang để chế độ mono.

Trường hợp cuối hay bị bỏ qua. Điện thoại và máy tính đều có tùy chọn “âm thanh mono” trong phần trợ năng, dành cho người nghe kém một bên tai. Nếu ai đó lỡ bật, mọi loa và tai nghe nối vào sẽ mất hẳn hiệu ứng trái phải.

Câu hỏi thường gặp

Ghi âm thanh stereo trên iPhone là gì?

Đó là tùy chọn Ghi âm stereo (Stereo Recording) trong ứng dụng Ghi âm của Apple. Khi bật, máy dùng nhiều micro để ghi hai kênh trái và phải thay vì một kênh. Theo Apple, tùy chọn này không có trên mọi thiết bị, nên nếu không thấy mục này thì máy của bạn chỉ ghi mono.

Âm thanh stereo và âm thanh không gian khác nhau thế nào?

Stereo là hai kênh trái phải, sân khấu nằm phía trước. Âm thanh không gian (spatial audio) dùng xử lý tín hiệu, thường kèm định dạng nhiều kênh như Dolby Atmos, để tạo cảm giác tiếng đến từ trên đầu và sau lưng. Bản nhạc stereo vẫn nghe được trên thiết bị có âm thanh không gian, nhưng phần “không gian” khi đó là do thiết bị thêm vào.

Stereo 2.1 là gì?

Stereo 2.1 là hai loa trái, phải cộng một loa trầm (subwoofer) chuyên phát tiếng bass. Số 2 là hai kênh chính, số 1 là loa trầm. Tiếng trầm rất thấp khó định hướng, nên loa trầm đặt linh hoạt hơn mà không làm lệch sân khấu stereo.

Có nên chuyển nhạc mono sang stereo không?

Thường là không cần. Các cách “giả stereo” chỉ thêm độ trễ hoặc lọc tần số khác nhau cho hai kênh để tiếng nghe rộng hơn, chứ không tạo ra thông tin vị trí mà bản gốc không có. Bản thu mono phát qua hai loa sẽ cho giọng hát đứng giữa, và đó là cách nghe đúng với bản thu.

Muốn nghe sự khác biệt giữa một loa và một cặp loa stereo trong cùng một bài hát?

Đặt lịch nghe thử tại studio, hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia, “Stereophonic sound”: nguồn gốc tên gọi, các mốc 1881, 1931, 1933, 1940, 1957-1958, 1961, vấn đề trộn về mono.
  • Wikipedia, “Panning (audio)”: mức giảm 3 dB ở giữa khi phát stereo, ảnh âm ảo ở giữa.
  • Wikipedia, “Sound localization”: độ trễ khoảng 626 micro giây giữa hai tai, ngưỡng 1.000 Hz và 1.500 Hz.
  • Wikipedia, “Precedence effect”: tai đặt tiếng về phía nguồn tới trước khi hai nguồn lệch nhau vài phần nghìn giây.
  • ITU-R BS.775, khuyến nghị bố trí loa của Liên minh Viễn thông Quốc tế: hai loa trước lệch 30 độ mỗi bên.
  • Apple Support, hướng dẫn ứng dụng Ghi âm: tùy chọn Ghi âm stereo.
  • Trang sản phẩm Devialet Phantom Ultimate 98 dB, Phantom Ultimate 108 dB, Devialet Mania, Soundbar Devialet Dione trên loadevialet.vn (thông số do Devialet công bố).