Loa soundbar Devialet Dione - ảnh thật tại showroom (1)
Cập nhật ngày 19 phút đọc

Spatial Audio là gì? Cách tai nghe và soundbar tạo âm 3D

Chia sẻ:

Spatial audio (âm thanh không gian) là nhóm kỹ thuật khiến mỗi tiếng động nghe như phát ra từ một vị trí cụ thể quanh và trên đầu bạn, thay vì chỉ nằm giữa hai tai như stereo. Cách làm là mô phỏng những thay đổi mà đầu và vành tai tạo ra cho sóng âm, những thay đổi mà não vẫn dùng hằng ngày để biết tiếng động đến từ đâu.

Điểm chính

  • Tai người nhận ra chênh lệch thời gian giữa hai tai chỉ khoảng 10 micro giây, nên thuật toán âm thanh không gian phải tính toán rất chính xác.
  • Trên tai nghe, hiệu ứng dựa vào bộ lọc HRTF và head tracking; trên soundbar, dựa vào driver hướng lên, beamforming và chính căn phòng.
  • Nội dung phối gốc theo vị trí cho định vị chính xác hơn upmix, vốn chỉ đoán vị trí từ bản stereo có sẵn.

Đọc nhanh thuật ngữ

Stereo là âm thanh 2 kênh, trái và phải. Hz (hertz) là đơn vị đo độ cao thấp của âm; số càng lớn âm càng cao. Binaural là tín hiệu 2 kênh mang đủ manh mối để tai nghe thấy âm có hướng. HRTF là bộ lọc mô tả đầu và vành tai làm biến đổi âm thế nào theo từng hướng.

Driver là củ loa, phần tử phát ra âm thanh. Beamforming là dùng nhiều củ loa phối hợp để đẩy âm đi theo một hướng. Upmix là suy ra thêm kênh từ bản stereo hoặc 5.1 có sẵn.

Tai người định vị âm thanh bằng ba manh mối

Não định vị âm thanh bằng ba manh mối: chênh lệch thời gian sóng âm đến hai tai (ITD), chênh lệch độ to giữa hai tai (ILD) và cách vành tai lọc các tần số. Spatial audio phải mô phỏng cả ba.

Manh mốiLà gìHiệu quả nhất ởCho biết
ITDChênh lệch thời gian; tối đa khoảng 626 micro giây khi hai tai cách nhau 21,5 cmDưới 1.000 Hz (âm trầm)Âm lệch trái hay phải
ILDChênh lệch độ to, do đầu che bớt sóng âmTrên 1.500 Hz (âm cao)Củng cố hướng trái phải
Vành taiVành tai lọc phổ tần theo hướng âm tớiDải tần rộngĐộ cao, và phân biệt trước với sau
Số liệu theo Wikipedia (Sound localization).

Giữa 1.000 Hz và 1.500 Hz là vùng chuyển tiếp, nơi cả ITD và ILD cùng tham gia. Hai manh mối này có một điểm mù: hai nguồn âm đặt đối xứng phía trước và phía sau cùng một bên đầu tạo ra chênh lệch thời gian và độ to gần như giống hệt nhau.

Để phân biệt trước với sau, trên với dưới, não phải đọc thêm dấu vết mà vành tai để lại trên phổ tần. Vì vậy spatial audio phải tái tạo cả phần lọc của vành tai, không chỉ độ lệch trái phải.

HRTF: bộ lọc tạo nên âm thanh không gian trên tai nghe

HRTF (head-related transfer function) là hàm mô tả cách tai nhận một âm phát ra từ một điểm trong không gian, sau khi sóng âm đã bị đầu, vai và vành tai làm biến đổi. HRTF thường được đo trong phòng không phản xạ, bằng đầu giả hoặc trên người thật. Bộ xử lý spatial audio áp cặp bộ lọc HRTF đúng hướng cho từng tiếng động.

Trên tai nghe, việc này diễn ra qua ba bước, gọi là render binaural. Đầu tiên, nguồn âm đi kèm thông tin vị trí: đối tượng, kênh hoặc trường âm. Tiếp theo, bộ xử lý chọn cặp HRTF trái và phải đúng hướng của từng âm. Cuối cùng, các âm được trộn thành tín hiệu binaural 2 kênh, mang đủ ITD, ILD và phần lọc vành tai.

Kết quả chỉ có hai kênh nhưng mang đủ manh mối định vị, nên phát được trên bất kỳ tai nghe stereo nào và cho âm có hướng, có độ cao, nằm ngoài đầu.

Giới hạn: HRTF khác nhau đáng kể giữa từng người. Khi bộ lọc chung lệch nhiều so với tai thật, một số người nghe thấy âm phía trước lùi ra sau, hoặc âm bị kéo vào trong đầu thay vì nằm ngoài không gian. Khi lệch nhẹ thì âm vẫn có hướng và nằm ngoài đầu.

Personalized Spatial Audio là gì?

Personalized Spatial Audio (âm thanh không gian cá nhân hoá) là cách Apple thu hẹp sai lệch giữa HRTF chung và tai thật. Theo trang hỗ trợ AirPods của Apple, người dùng tạo mô hình tai và đầu bằng iPhone X trở lên; hồ sơ đồng bộ sang thiết bị chạy iOS 16, iPadOS 16.1, macOS 13, tvOS 16 trở lên khi đăng nhập cùng tài khoản Apple.

Head tracking: giữ nguồn âm đứng yên khi quay đầu

Head tracking dùng cảm biến chuyển động trong tai nghe để đo góc quay đầu, rồi xoay ngược toàn bộ trường âm để mỗi nguồn âm giữ nguyên vị trí trong phòng. Vòng lặp này chạy liên tục khi nghe. Con quay hồi chuyển và gia tốc kế ghi góc quay đầu; thiết bị đối chiếu với vị trí thiết bị phát để biết người nghe vừa quay bao nhiêu độ; toàn bộ trường âm được dịch theo chiều ngược lại; rồi bộ xử lý chọn HRTF mới cho từng âm và quay về bước đo.

Không có head tracking, khi bạn quay đầu sang trái, cả sân khấu âm thanh quay theo, điều không bao giờ xảy ra với âm thanh thật. Bản thân việc quay đầu cũng là một manh mối: khi đầu xoay, ITD và ILD thay đổi theo những cách khác nhau tuỳ vị trí nguồn âm, giúp não gỡ được điểm mù trước sau.

Apple chia chế độ thành ba mức trong Trung tâm điều khiển: Tắt, Cố định (có âm thanh không gian, không theo dõi đầu) và Theo dõi đầu. Trên iPhone và iPad, chế độ theo dõi đầu khiến âm thanh như phát ra từ chính thiết bị đang cầm. Trên Mac, tính năng yêu cầu chip Apple silicon và macOS 12.3 trở lên.

Trang sản phẩm tai nghe B&O Beoplay H100 ghi tai nghe hỗ trợ âm thanh không gian kèm theo dõi chuyển động đầu, dùng được với mọi thiết bị di động; thời lượng pin công bố là 30 giờ khi bật cả hai tính năng này.

Tai nghe B&O Beoplay H100, mẫu tai nghe chụp tai hỗ trợ âm thanh không gian kèm theo dõi chuyển động đầu
B&O Beoplay H100: âm thanh không gian và head tracking được xử lý ngay trong tai nghe.

Spatial audio trên tai nghe khác gì trên loa và soundbar?

Tai nghe đưa tín hiệu thẳng vào từng tai, nên toàn bộ không gian có thể tạo bằng bộ lọc HRTF. Loa thì khác: âm từ loa trái vẫn lọt sang tai phải, và tường, trần, đồ đạc thêm phản xạ riêng. Vì vậy loa và soundbar dựng không gian chủ yếu bằng vật lý: driver hướng lên trần, driver phát xiên sang tường, và kỹ thuật định hướng chùm âm.

Tai nghe phục vụ 1 người nghe và phụ thuộc hình dạng tai từng người; loa và soundbar phục vụ nhiều người cùng lúc nhưng phụ thuộc căn phòng và vị trí ngồi.

Ưu điểm của loa là nhiều người cùng nghe và không phụ thuộc hình dạng tai; nhược điểm là độ rộng và chiều sâu của soundstage (sân khấu âm thanh) phụ thuộc căn phòng và chỗ ngồi.

Theo tài liệu kỹ thuật (white paper) của Devialet, soundbar Dione có 17 driver, xếp thành 8 kênh theo bố cục 5.1.2, trong đó hai kênh độ cao do driver hướng lên đảm nhận. Công nghệ ADE dùng beamforming: mảng driver tạo bộ lọc không gian và thời gian, tăng biên độ sóng âm theo một góc mong muốn nhờ giao thoa tăng cường và triệt tiêu sóng âm từ các hướng khác.

Soundbar Devialet Dione nhìn góc nghiêng, thấy cầu loa ORB ở trung tâm thân loa
Devialet Dione nhìn góc nghiêng: cầu loa ORB ở giữa đảm nhận kênh trung tâm, các driver dọc thân loa chia nhau kênh trái, phải, vòm và độ cao.

Một chi tiết ít người để ý: Dione có con quay hồi chuyển bên trong để nhận biết loa đang đặt nằm ngang trên kệ hay treo dọc lên tường, sau đó phân lại kênh cho đúng hướng phát. Phần mềm Room Calibration phát tiếng quét tần số để đo phòng và tự cân chỉnh, chạy lại được bất kỳ lúc nào. Các mẫu trong dòng soundbar Devialet Dione vì vậy cần được hiệu chỉnh lại mỗi khi đổi vị trí hoặc bố trí lại phòng.

Spatial audio gốc và upmix: khác biệt về độ chính xác

Spatial audio gốc là nội dung mà kỹ sư phối âm đã đặt từng tiếng động vào vị trí ngay từ phòng thu, kèm dữ liệu tọa độ. Upmix là thuật toán phân tích bản stereo hoặc 5.1 có sẵn rồi phân bổ ra nhiều kênh hơn. Upmix không biết người phối muốn tiếng đàn nằm ở đâu, nó chỉ suy ra từ khác biệt giữa các kênh, nên định vị kém chính xác hơn nội dung gốc. Đổi lại, upmix cho mọi nguồn phát một lớp không gian rộng hơn.

Hệ thống / chế độÁp dụng cho nguồnCách xử lý
Devialet Dione - MovieHDMI, cổng quangThuật toán SPACE chuyển nội dung stereo thành đa kênh 5.1.2
Devialet Dione - SpatialAirPlay 2, Bluetooth, Spotify Connect, UPnPBiến bản nhạc stereo thành âm thanh ba chiều nhiều lớp
Devialet Dione - MusicMặc định cho mọi nguồn trực tuyếnGiữ nguyên stereo, tắt mọi hiệu ứng không gian
B&O Beosound Theatre - True ImageNội dung stereo hoặc 5.1Trộn lên hoặc trộn xuống để khớp số kênh của hệ thống 7.1.4
Apple - Spatialize StereoNội dung stereo trên iOS 15 trở lênGiả lập âm thanh không gian cho nội dung không được phối đa kênh
Upmix theo từng hệ thống. Thông tin Dione theo white paper Devialet; Beosound Theatre theo trang sản phẩm B&O; Spatialize Stereo theo mô tả tính năng iOS 15.

Với soundbar, điểm cần biết là chế độ mặc định. Theo white paper của Devialet, Dione bật chế độ Movie mặc định cho cổng HDMI và cổng quang, còn mọi nguồn trực tuyến mặc định ở chế độ Music, tức phát stereo trung thực và tắt mọi hiệu ứng không gian. Nghe nhạc qua AirPlay 2 mà muốn hiệu ứng ba chiều thì phải chủ động bật chế độ Spatial trong ứng dụng Devialet.

Soundbar Devialet Dione đặt dưới tivi tại showroom

Các hệ spatial audio phổ biến hiện nay

Spatial audio không phải tên một định dạng duy nhất mà là cách gọi chung cho nhiều hệ khác nhau về cách lưu thông tin vị trí. Có ba kiểu chính: theo kênh (mỗi kênh gắn một loa), theo đối tượng (mỗi âm mang tọa độ riêng) và theo trường âm (ghi lại toàn bộ khối cầu âm thanh). Dolby Atmos là định dạng theo đối tượng phổ biến nhất trong phim và nhạc trực tuyến, có bài phân tích riêng.

Hệ thốngChủ sở hữuKiểu lưu vị tríDùng nhiều ở
Apple Spatial AudioAppleRender nội dung đa kênh và theo đối tượng, kèm head trackingTai nghe AirPods, loa trong iPhone, iPad, Mac
360 Reality AudioSonyTheo đối tượng, dựa trên chuẩn MPEG-H 3D AudioNhạc trực tuyến
AmbisonicsChuẩn mởTheo trường âm; bậc 1 dùng 4 kênh W, X, Y, ZThực tế ảo, video 360 độ
THX Spatial AudioTHXÂm định vị 360 độ, hỗ trợ nội dung theo đối tượng và AmbisonicsGame trên máy tính
Windows Sonic for HeadphonesMicrosoftGiả lập âm vòm trên tai nghe, tích hợp sẵnMáy tính chạy Windows
Tổng hợp từ Apple Support, thông cáo của Sony (01/2019), mục Ambisonics trên Wikipedia, thông cáo của THX (2018) và Microsoft Support.

Ambisonics lưu cả khối cầu âm thanh dưới dạng không phụ thuộc loa rồi mới giải mã ra cấu hình đang có. Trường âm xoay được theo đầu người xem, nên hợp với kính thực tế ảo và video 360 độ.

Bật Spatial Sound trên Windows 11 thế nào?

Theo hướng dẫn của Microsoft, các bước như sau:

  1. Mở Start, chọn Settings, vào System rồi Sound.
  2. Trong mục Output, chọn tai nghe hoặc loa đang dùng.
  3. Mở Device properties (Thuộc tính thiết bị).
  4. Ở mục Spatial sound, chọn Windows Sonic for Headphones.
  5. Muốn dùng hệ khác, tải ứng dụng Dolby Access hoặc DTS Sound Unbound từ Microsoft Store.

Khi nào nên bật spatial audio, khi nào nên tắt?

Nên bật khi nội dung được phối gốc nhiều kênh hoặc theo đối tượng: phim, series, game, album bản không gian; khi nằm hoặc di chuyển liên tục, chế độ Cố định giữ sân khấu đi theo đầu thay vì neo vào thiết bị. Với album stereo master kỹ (jazz, cổ điển, acoustic), upmix có thể làm giọng hát lùi xa và tăng cảm giác vang, nên thử cả hai chế độ và giữ chế độ nào cho giọng hát rõ, hình ảnh âm thanh ổn định hơn. Đây cũng là lý do Devialet để chế độ Music làm mặc định cho nguồn nhạc trực tuyến trên Dione. Với podcast, tin tức, cuộc gọi, tắt hiệu ứng không gian; trên Dione dùng chế độ Voice để lời nói rõ hơn.

Khung này áp dụng cho cả tai nghe lẫn soundbar.

Vì sao âm thanh không gian báo không khả dụng?

Nguyên nhân thường nằm ở thiết bị, phần mềm hoặc chính nội dung, hiếm khi do tai nghe hỏng. Kiểm tra theo thứ tự sau.

  • Tai nghe: nếu không thấy tuỳ chọn âm thanh không gian, đối chiếu danh sách mẫu hỗ trợ của nền tảng đang dùng.
  • Hệ điều hành: nếu có tuỳ chọn nhưng không bật được, cập nhật bản tối thiểu, ví dụ macOS 12.3 trên Mac dùng Apple silicon.
  • Ứng dụng phát: nếu ứng dụng này tắt còn ứng dụng khác vẫn bật được, dùng ứng dụng có hỗ trợ âm thanh không gian.
  • Nội dung: nếu bài này có hiệu ứng, bài khác thì không, chọn bản phối không gian, hoặc bật chế độ upmix nếu thiết bị có.

Câu hỏi thường gặp

Spatial audio có phải là Dolby Atmos không?

Không. Spatial audio là khái niệm chung cho mọi kỹ thuật tạo âm thanh có vị trí ba chiều, còn Dolby Atmos là một định dạng cụ thể thuộc nhóm này. Apple từng dùng tên Spatial Audio cho tính năng phát nội dung Dolby Atmos trên Apple Music, nên nhiều người đồng nhất hai khái niệm.

Tai nghe thường có nghe được spatial audio không?

Có, nếu phần xử lý chạy trên thiết bị phát. Tín hiệu binaural chỉ có hai kênh nên phát được trên mọi tai nghe stereo, ví dụ Windows Sonic for Headphones hoạt động với tai nghe bất kỳ. Riêng head tracking cần cảm biến chuyển động trong tai nghe, nên chỉ có trên các mẫu hỗ trợ.

THX Spatial Audio là gì?

THX Spatial Audio là giải pháp âm thanh định vị 360 độ của THX, công bố năm 2018 và dùng chủ yếu cho game trên máy tính. Theo THX, hệ thống hỗ trợ nội dung theo đối tượng và Ambisonics, tự nhận diện định dạng âm thanh của ứng dụng để chọn cách phát phù hợp.

Muốn so sánh chế độ Music và Spatial trên soundbar Devialet Dione bằng chính bản nhạc quen thuộc của bạn?

Đặt lịch nghe thử tại showroom hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia - Sound localization (số liệu ITD, ILD, vùng tần số chuyển tiếp).
  • Wikipedia - Head-related transfer function.
  • Wikipedia - Ambisonics (định dạng trường âm, B-format bậc 1).
  • Apple Support - Spatial Audio và head tracking trên AirPods.
  • Apple Newsroom - Apple Music announces Spatial Audio and Lossless Audio (17/05/2021).
  • Devialet - DEVIALET DIONE White paper (cấu hình 5.1.2, SPACE, ADE, chế độ nghe, Room Calibration).
  • Sony - thông cáo ra mắt 360 Reality Audio (07/01/2019).
  • THX - thông cáo ra mắt THX Spatial Audio (2018).
  • Microsoft Support - How to turn on spatial sound in Windows.
  • Trang sản phẩm B&O Beoplay H100 và B&O Beosound Theatre trên loadevialet.vn.