Bộ Kết Nối Phono Stage Cho Mâm Đĩa Than Devialet Arch
23 phút đọc

Đầu Đĩa Than Là Gì? Cấu Tạo, Cách Chọn Và Cách Kết Nối

Chia sẻ:

Đầu đĩa than (còn gọi là mâm đĩa than, tiếng Anh: turntable) là máy phát nhạc từ đĩa vinyl. Khi đĩa quay, mũi kim chạy theo rãnh và đổi rung động thành tín hiệu điện. Tín hiệu này rất yếu, nên phải qua bộ phono preamp rồi mới vào amply và loa.

Điểm chính

  • Củ kim kiểu MM thường cho ra chỉ 3-6 phần nghìn vôn, kiểu MC tín hiệu thấp còn chưa tới 1 phần nghìn vôn, yếu hơn nhiều lần mức mà ngõ vào thường của amply cần.
  • Đĩa than được ghi với tiếng trầm bị giảm và tiếng cao bị tăng. Khi phát, máy phải bù lại khoảng 19 dB ở 20 Hz, nếu không nhạc sẽ mỏng và chói.
  • Cắm nhầm đầu đĩa vào ngõ LINE, quên dây tiếp đất hay khuếch đại phono hai lần là ba lỗi gây tiếng nhỏ, tiếng ù và tiếng méo hay gặp nhất.

Đọc nhanh thuật ngữ

Vinyl (đĩa than)
Đĩa nhựa có một rãnh xoắn rất mảnh. Hình dạng rãnh chính là bản nhạc.
Cartridge (củ kim)
Khối nhỏ gắn ở đầu cần, chứa mũi kim và bộ phận đổi rung động thành điện.
MM và MC
Hai kiểu củ kim. MM: nam châm chuyển động. MC: cuộn dây chuyển động, tín hiệu yếu hơn.
Phono preamp (phono stage)
Bộ khuếch đại riêng cho đầu đĩa than: làm tín hiệu to lên và cân lại âm trầm, âm cao.
RIAA
Chuẩn chung quy định đĩa được ghi và phát lại theo đường cân bằng âm sắc nào.
Hz, dB, mV
Hz: số dao động mỗi giây, số càng nhỏ tiếng càng trầm. dB: đơn vị đo mạnh yếu, thêm khoảng 6 dB là tín hiệu gấp đôi. mV: một phần nghìn vôn.

Đầu đĩa than đọc nhạc từ rãnh đĩa như thế nào?

Đầu đĩa than đọc nhạc bằng cơ học trước, bằng điện sau. Rãnh trên đĩa lượn sóng theo đúng hình dạng của âm thanh. Khi đĩa quay, mũi kim bị rãnh đẩy qua lại hàng nghìn lần mỗi giây.

Chuyển động đó đi vào củ kim. Bên trong có nam châm và cuộn dây đặt rất gần nhau. Khi một trong hai thứ rung, dòng điện nhỏ sinh ra trong cuộn dây. Đó là tín hiệu nhạc. Mỗi vách rãnh mang một kênh, nên một rãnh chứa được cả kênh trái lẫn kênh phải của bản thu stereo.

Đường đi của tiếng nhạc từ đĩa than tới tai bạn

1. Rãnh đĩa
Hình lượn sóng của bản nhạc.
2. Mũi kim, củ kim
Đổi rung động thành điện rất yếu, vài phần nghìn vôn.
3. Phono preamp
Khuếch đại lên mức thường, cân lại âm trầm và âm cao.
4. Amply
Tăng công suất đủ để đẩy loa.
5. Loa
Đổi điện thành tiếng.

Bước 3 là bước người mới hay bỏ sót. Một số đầu đĩa có sẵn phono bên trong, một số amply có sẵn ngõ PHONO; loa active có thể gộp cả bước 3, 4 và 5.

Máy hát ghi và phát âm thanh đầu tiên do Thomas Edison làm ra năm 1877. Đĩa than ngày nay là đĩa LP ra đời năm 1948, quay 33⅓ vòng/phút. Đĩa stereo bán rộng rãi từ năm 1958. Vì vậy, gần như mọi đĩa than bạn mua hôm nay đều là đĩa stereo.

Mâm đĩa than gồm những bộ phận nào?

Một mâm đĩa than có năm bộ phận chính: đế máy, mâm xoay, động cơ, cần đọc và củ kim. Mỗi bộ phận ảnh hưởng tới tiếng theo một cách riêng, và đều có thể là nơi gây lỗi.

Năm bộ phận chính và việc mỗi bộ phận phải làm tốt

Đế máy (plinth)
Giữ mọi thứ đứng yên. Đế nặng, chân có đệm thì rung từ sàn, từ loa ít truyền vào kim.
Mâm xoay (platter)
Nơi đặt đĩa. Mâm nặng quay đều hơn, ít bị dao động tốc độ.
Động cơ
Quay mâm qua dây curoa hoặc quay trực tiếp. Phải giữ đúng tốc độ, ít tiếng rung.
Cần đọc (tonearm)
Đưa kim đi theo rãnh. Có quả đối trọng để chỉnh lực tỳ kim và núm chống trượt.
Củ kim (cartridge)
Bộ phận quyết định chất âm nhiều nhất. Mũi kim mòn dần và cần thay theo thời gian.

Cần đọc làm hai việc cân bằng. Quả đối trọng ở đuôi cần quy định kim tỳ xuống đĩa bao nhiêu gram. Lực tỳ do hãng làm củ kim công bố; nhẹ quá kim nảy khỏi rãnh, nặng quá kim và đĩa mòn nhanh. Núm chống trượt (anti-skating) tạo một lực nhỏ kéo cần ra ngoài, vì khi đĩa quay, kim luôn bị kéo vào phía tâm.

Về củ kim, loại MM phổ biến và dễ thay mũi kim. Loại MC thường cho tín hiệu yếu hơn nhiều, nên đòi hỏi bộ phono chuyên cho MC. Có thêm loại MC tín hiệu cao, cho mức ra gần với MM. Chi tiết này quan trọng khi chọn phono preamp, sẽ nói ở phần kết nối.

Nên chọn đầu đĩa dây curoa hay truyền động trực tiếp?

Để nghe nhạc ở nhà, đầu đĩa dây curoa là lựa chọn phổ biến hơn. Dây cao su nằm giữa động cơ và mâm, hút bớt rung của động cơ trước khi nó tới kim. Đầu đĩa truyền động trực tiếp gắn động cơ ngay dưới mâm, lực quay mạnh và lên tốc độ nhanh, nên được giới DJ chuộng.

Tiêu chíDây curoa (belt drive)Truyền động trực tiếp (direct drive)
Cách quay mâmĐộng cơ đặt lệch, kéo mâm qua dây cao suĐộng cơ nằm ngay dưới tâm mâm
Rung động cơ tới kimDây hút bớt rungPhụ thuộc thiết kế cách ly của máy
Lực quay, thời gian lên tốc độYếu hơn, lên tốc độ chậm hơnMạnh, lên tốc độ gần như ngay
Bảo dưỡngDây giãn theo năm tháng, cần thayKhông có dây để thay
Hợp với aiNgười nghe nhạc tại nhàDJ, người hay đổi đĩa, cần thao tác tay trên đĩa
Tổng hợp từ nguyên lý của hai kiểu truyền động. Chất âm cuối cùng còn phụ thuộc củ kim, cần đọc và cách đặt máy.

Ngoài kiểu truyền động, bạn sẽ gặp hai cách vận hành. Máy tự động tự hạ kim và nhấc kim khi hết mặt đĩa, hợp với người mới hay sợ làm xước đĩa. Máy chỉnh tay để bạn tự hạ cần, ít cơ cấu hơn và thường thay được củ kim.

Một câu hỏi nên trả lời trước khi chọn: máy có phono bên trong hay không. Máy có phono tích hợp thường có công tắc ghi PHONO/LINE ở mặt sau. Nếu amply hay loa của bạn không có ngõ PHONO, loại máy này cắm được ngay. Nếu định dùng bộ phono rời tốt hơn, chọn máy không phono.

Vì sao đầu đĩa than cần phono preamp?

Đầu đĩa than cần phono preamp vì hai lý do: tín hiệu quá yếu, và âm sắc trên đĩa bị cố ý làm lệch khi ghi. Theo tổng hợp trên Wikipedia, củ kim MM thường cho ra 3-6 mV, MC loại thấp dưới 1 mV. Ngõ vào thường của amply (ghi LINE, AUX, CD) lại chờ tín hiệu cỡ vài trăm mV.

Tín hiệu từ củ kim yếu hơn ngõ LINE bao nhiêu

Kim MC tín hiệu thấp
Dưới 1 mV
Kim MC tín hiệu cao
Trên 1,5 mV
Kim MM
Khoảng 3-6 mV
Ngõ LINE của amply
Cỡ vài trăm mV

1 mV là một phần nghìn vôn. Mức củ kim theo tổng hợp trên Wikipedia; phono preamp phải lấp khoảng cách này.

Lý do thứ hai khó thấy hơn. Tiếng trầm làm rãnh đĩa lượn rất rộng, chiếm chỗ và khiến kim dễ văng ra. Tiếng cao thì dễ bị lấp bởi tiếng sột soạt của mặt đĩa. Vì vậy khi cắt đĩa, kỹ sư giảm bớt tiếng trầm và tăng tiếng cao theo một đường chuẩn tên là đường cân bằng RIAA. Đường này được dùng chung từ khoảng năm 1954.

Khi phát, phono preamp làm ngược lại: nâng tiếng trầm, hạ tiếng cao về đúng như bản thu. Nhờ vậy tiếng sột soạt ở dải cao cũng bị hạ theo. Bảng dưới cho thấy mức bù lớn tới đâu.

Tần sốLoại tiếngPhono preamp nâng (+) hoặc hạ (-) so với 1.000 Hz
20 HzTrầm sâu nhất+19,3 dB
100 HzTrống bass, dây đàn trầm+13,1 dB
1.000 HzGiữa giọng hát0 dB (mốc so sánh)
10.000 HzĐộ sáng, tiếng chũm chọe-13,7 dB
20.000 HzCao nhất tai nghe được-19,6 dB
Tính từ ba hằng số thời gian 3.180, 318 và 75 micro giây của chuẩn RIAA. Cứ thêm khoảng 6 dB là biên độ tín hiệu gấp đôi; 19 dB là gần gấp chín lần.

Con số này giải thích một lỗi rất hay gặp. Khi cắm đầu đĩa thẳng vào ngõ LINE, bạn không chỉ nghe nhỏ. Tiếng trầm còn hụt gần 20 dB so với đúng, nên nhạc nghe mỏng, gắt, như phát qua điện thoại. Cách preamp nói chung hoạt động và mức khuếch đại cho từng loại kim được giải thích kỹ hơn trong bài preamp là gì.

Cách kết nối đầu đĩa than với amply và loa

Cách nối đúng phụ thuộc vào việc phono preamp nằm ở đâu trong hệ của bạn. Chỉ được có đúng một tầng phono trên đường tín hiệu: thiếu thì nhỏ và mỏng, thừa thì méo. Tìm dòng giống thiết bị của bạn trong bảng dưới.

Bạn đang cóCắm vào đâuCông tắc trên đầu đĩa (nếu có)
Đầu đĩa có phono tích hợp + amply hoặc loa không có ngõ PHONONgõ LINE, AUX hoặc CDGạt sang PHONO hoặc ON (bật phono trong máy)
Đầu đĩa bất kỳ + amply có ngõ PHONONgõ PHONO, đấu thêm dây tiếp đất vào cọc GNDGạt sang LINE hoặc OFF (tắt phono trong máy)
Đầu đĩa không phono + amply hoặc loa active không có ngõ PHONOĐầu đĩa vào phono preamp rời, phono preamp vào ngõ LINEKhông có công tắc
Đầu đĩa + loa active chỉ có cổng quang, Wi-Fi, BluetoothCần bộ phono có ngõ ra số (quang) hoặc truyền không dây tương thích với loaKiểm tra trước khi mua, nhiều bộ phono chỉ có ngõ ra analog
Quy tắc chung: tín hiệu chỉ đi qua đúng một tầng phono trước khi tới amply.

Dòng cuối ngày càng hay gặp. Loa active là loa có sẵn amply bên trong. Nhiều mẫu loa active hiện đại bỏ hẳn ngõ analog, chỉ giữ cổng quang và kết nối không dây. Khi đó, đầu đĩa phải đi qua một bộ chuyển tín hiệu sang dạng số.

Đầu đĩa có Bluetooth là một lối tắt: máy tự chuyển tiếng sang dạng số và nén lại để gửi không dây. Tiện, nhưng tiếng đã bị nén trước khi tới loa, nên đường dây vẫn nên là lựa chọn đầu tiên.

Kết nối đầu đĩa than với hệ Devialet

Hệ Devialet có hai cách nhận đầu đĩa than, tùy dòng máy. Với loa Phantom đời trước, phụ kiện Arch làm phono preamp kiêm bộ phát không dây. Với amply, Astra có sẵn tầng phono bên trong. Các dòng còn lại chưa có cách nối phono chính hãng.

Mặt sau bộ phono Devialet Arch gồm ổ cắm nguồn, hai ngõ RCA trái phải, cọc tiếp đất và cổng Ethernet
Mặt sau Devialet Arch: hai ngõ RCA nhận dây tín hiệu từ đầu đĩa, cọc nhỏ phía trên để bắt dây tiếp đất.

Phono preamp Devialet Arch nhận tín hiệu đầu đĩa qua ngõ RCA, xử lý phono rồi chuyển sang đường số gửi tới loa. Theo hướng dẫn của Devialet, Arch dùng cho Phantom I và Phantom II, không tương thích Dione và Mania. Trang sản phẩm Arch ghi thêm: không tương thích dòng Phantom Ultimate. Có thể dùng tới bốn hộp Arch cùng lúc.

Điểm cần biết khi chọn kim: Arch hỗ trợ kim MM và chỉ kim MC loại tín hiệu cao, không phải mọi kim MC. Với hệ dùng loa Devialet Phantom I 103dB, Arch là đường nối gọn nhất vì không cần thêm amply.

Nếu bạn ghép đầu đĩa với loa thụ động, các mẫu trong nhóm amply Devialet là hướng còn lại. Theo trang sản phẩm, Astra có sẵn một tầng phono cho đầu đĩa than MM hoặc MC. Phantom Ultimate không có ngõ vào analog: loa nhận tiếng qua cổng quang TOSLINK, dây mạng Ethernet, Wi-Fi và Bluetooth. Vì vậy đầu đĩa phải qua bộ phono có ngõ ra số, hoặc dùng Bluetooth.

Chọn đường nối đầu đĩa than theo thiết bị Devialet bạn có

Phantom I, Phantom II
Đầu đĩa vào Arch, Arch gửi tới loa. Kim MM hoặc MC tín hiệu cao.
Amply Astra + loa thụ động
Đầu đĩa vào tầng phono MM hoặc MC có sẵn trên amply.
Phantom Ultimate
Không dùng Arch. Cần bộ phono có ngõ ra quang, hoặc đầu đĩa Bluetooth.
Mania, Dione
Không tương thích Arch. Hỏi tư vấn đường nối cụ thể trước khi ghép đầu đĩa.

Theo hướng dẫn Arch của Devialet và trang sản phẩm Arch, Astra, Phantom Ultimate trên loadevialet.vn.

Lỗi thường gặp khi nối đầu đĩa than và cách xử lý

Phần lớn lỗi tiếng của đầu đĩa than đến từ cách nối và cách đặt máy, không phải máy hỏng. Đối chiếu dấu hiệu bạn nghe được với sơ đồ dưới trước khi mang máy đi sửa.

Dấu hiệu, nguyên nhân và cách sửa

Tiếng rất nhỏ, mỏng, thiếu trầm
Thiếu tầng phono. Bật phono trong đầu đĩa, hoặc chuyển dây sang ngõ PHONO.
Tiếng to bất thường, vỡ, méo
Hai tầng phono nối tiếp nhau. Tắt phono trong đầu đĩa khi đã cắm vào ngõ PHONO.
Tiếng ù đều, trầm
Chưa đấu dây tiếp đất. Bắt dây từ đầu đĩa vào cọc GND của amply hoặc bộ phono.
Giọng hát quá cao hoặc quá trầm
Sai tốc độ. Đĩa lớn 30 cm thường quay 33⅓, đĩa nhỏ 18 cm thường quay 45.
Kim nhảy rãnh, tiếng rè một bên
Lực tỳ quá nhẹ, chống trượt sai hoặc máy chưa thăng bằng. Chỉnh lại theo thông số củ kim.
Tiếng hú, ù to dần khi mở lớn
Rung từ loa dội ngược vào kim (phản hồi âm). Dời đầu đĩa xa loa, đặt lên kệ nặng, chắc.

Hãy đặt bộ phono càng gần đầu đĩa càng tốt. Dây tín hiệu từ kim rất yếu, dây càng dài càng dễ nhiễm nhiễu. Tránh đặt sát bộ nguồn, cục biến áp, router Wi-Fi hay dây điện chạy song song. Lưu ý thêm: bộ phono không sửa được lỗi cơ khí. Kim lệch góc hay mâm nghiêng vẫn sẽ nghe ra dù phono tốt tới đâu.

Chọn đầu đĩa than theo nhu cầu của bạn

Chọn đầu đĩa than nên bắt đầu từ hệ loa bạn đang có, không phải từ chiếc đầu đĩa. Cùng một máy, ghép sai đường nối sẽ nghe tệ hơn một máy rẻ hơn nhưng ghép đúng. Bốn câu hỏi dưới giúp thu hẹp lựa chọn.

Bốn câu hỏi trước khi chọn đầu đĩa than

1. Loa, amply có ngõ PHONO không?
Không có: chọn đầu đĩa có phono tích hợp, hoặc mua thêm phono rời.
2. Loa nhận tín hiệu kiểu gì?
Chỉ có cổng quang, không dây: cần bộ phono có ngõ ra số, hoặc chấp nhận Bluetooth.
3. Bạn muốn tiện hay muốn nâng cấp?
Tiện: máy tự động. Nâng cấp dần: máy chỉnh tay, thay được củ kim.
4. Bạn nghe đĩa cỡ nào?
Đĩa đơn 18 cm cần tốc độ 45. Đĩa cũ 78 vòng cần máy có tốc độ 78.

Sau khi chọn, hãy dành thời gian cho khâu đặt máy. Mặt kệ phải phẳng và chắc. Thời lượng mỗi mặt đĩa cũng khác nhau: đĩa LP 30 cm chạy khoảng 22 phút mỗi mặt, đĩa đơn 18 cm chỉ khoảng 5 phút. Vì thế, máy tự nhấc cần khi hết mặt đĩa tiện hơn nhiều với người hay vừa nghe vừa làm việc khác.

Mâm đĩa than có nắp che bụi đặt trên tủ kệ phẳng, cạnh các loa Devialet Phantom tại showroom
Một góc nghe tại showroom ở Hà Nội: mâm đĩa than đặt trên mặt tủ phẳng, chắc. Ở nhà, nếu mở lớn mà nghe tiếng hú, hãy dời đầu đĩa ra xa loa hơn.

Câu hỏi thường gặp

Đầu đĩa than tiếng Anh là gì?

Đầu đĩa than tiếng Anh thường gọi là turntable hoặc record player. Từ phonograph và gramophone dùng cho máy hát đời đầu. Ở Việt Nam, đầu đĩa than và mâm đĩa than là cùng một thiết bị.

Đầu đĩa than có Bluetooth có nên mua không?

Nên mua nếu bạn ưu tiên sự tiện lợi và nghe qua loa hoặc tai nghe không dây. Máy sẽ chuyển tiếng sang dạng số và nén lại trước khi gửi, nên không giữ được đường tín hiệu analog trọn vẹn. Nếu cần chất âm tốt nhất, hãy chọn máy vẫn có ngõ ra dây RCA để dùng song song.

Đầu đĩa than có loa tích hợp nghe có hay không?

Loại có loa tích hợp tiện để nghe thử, nhưng khó cho chất âm tốt. Loa đặt ngay trên thân máy nên rung của loa dội ngược vào kim, và loa nhỏ không tái tạo đủ tiếng trầm. Dùng lâu dài, đầu đĩa tách rời loa sẽ cho tiếng sạch hơn.

Cách bảo quản đĩa than như thế nào?

Xếp đĩa đứng, cất trong bìa, tránh nơi nóng trên 35 độ C và ánh nắng trực tiếp. Khi cầm, chỉ chạm vào mép và nhãn giữa, không chạm vào mặt rãnh. Lau bụi bằng bàn chải sợi mảnh trước khi phát để kim không kéo bụi vào rãnh.

Muốn nghe đĩa than qua loa Devialet trước khi chọn đường nối cho hệ của mình?

Đặt lịch nghe thử hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia, RIAA equalization (ba hằng số thời gian 3.180, 318, 75 micro giây; dùng làm chuẩn chung từ khoảng 1954)
  • Wikipedia, Phonograph record (LP 33⅓ vòng năm 1948, đĩa đơn 45 vòng, cỡ đĩa, thời lượng mỗi mặt, đĩa stereo 1957-1958, hiện tượng phản hồi âm ở đầu đĩa)
  • Wikipedia, Magnetic cartridge (mức tín hiệu củ kim MM, MC)
  • Wikipedia, Phonograph (Thomas Edison 1877, truyền động dây curoa và trực tiếp, chống trượt)
  • Devialet, Devialet Arch - Guide (trung tâm hỗ trợ Devialet: tương thích Phantom I, II, kim MC tín hiệu cao)
  • VnExpress, “Tìm hiểu về đĩa than” (bảo quản đĩa, nối đất chống ù)