Amply Astra - Gold Leaf (Opéra de Paris)
Cập nhật ngày 18 phút đọc

Amply Class D Là Gì? Nguyên Lý, Hiệu Suất Và Cách Đánh Giá

Chia sẻ:

Amply class D là loại amply (thiết bị làm tiếng nhạc đủ mạnh để loa kêu) hoạt động bằng cách bật tắt rất nhanh, thay vì chạy liên tục. Chiếc công tắc điện tử chỉ có hai trạng thái, mở hẳn hoặc đóng hẳn, nên gần như không sinh nhiệt thừa. Nhờ vậy hiệu suất thực tế có thể vượt 90%: hơn 90% điện lấy vào biến thành tiếng, rất ít biến thành nhiệt.

Điểm chính

  • Chữ “D” không phải “digital” (kỹ thuật số): thuật ngữ do P. J. Baxandall đề xuất năm 1959, tín hiệu ra loa vẫn là analog (sóng liên tục).
  • Chất lượng do 4 khâu quyết định: cách tạo xung (bộ điều chế), thời gian chết (dead time), bộ lọc LC ở đầu ra và vòng phản hồi.
  • THD+N (độ méo và nhiễu) chỉ có nghĩa khi kèm công suất và tải: Devialet Astra công bố 0,0006% tại 100 W, 4 Ω, 1 kHz.

Đọc nhanh thuật ngữ

W (watt) là sức mạnh của amply: nhiều watt cho phép loa chạy to hơn, chưa chắc nghe hay hơn. Ω (ohm), tải là trở kháng của loa, tức mức loa “cản” dòng điện; loa 4 Ω đòi amply nhiều dòng hơn loa 8 Ω. Transistor, MOSFET là linh kiện đóng vai công tắc điện tử trong amply. THD+N là độ méo cộng nhiễu, tức phần tiếng thừa mà amply thêm vào; số càng nhỏ càng sạch.

kHz là một nghìn Hz, và tai người nghe được từ khoảng 20 Hz đến 20 kHz. Hiệu suất là phần trăm điện năng biến thành tiếng, phần còn lại biến thành nhiệt.

Amply class D hoạt động như thế nào?

Amply class D đi qua 4 tầng nối tiếp: tạo xung, khuếch đại bằng công tắc bán dẫn, lọc bỏ phần tần số cao, rồi trả sóng âm ra loa. Tín hiệu vào là sóng âm analog từ nguồn phát hoặc DAC (bộ đổi nhạc số thành tín hiệu âm thanh). Bộ điều chế PWM so sánh tín hiệu với một sóng tần số rất cao, tạo ra xung có độ rộng tỷ lệ với độ lớn của tiếng. Tầng công suất là cặp MOSFET đóng hoặc ngắt hoàn toàn, nâng xung lên điện áp nguồn.

Bộ lọc LC gồm cuộn cảm và tụ điện, lọc bỏ sóng tần số cao và giữ lại dải 20 Hz - 20 kHz, rồi loa nhận lại sóng âm đã khuếch đại. Ba khâu giữa (điều chế, công suất, lọc) là nơi phát sinh méo và nhiễu đặc trưng.

Lý do công tắc đóng ngắt ít tỏa nhiệt

Nhiệt sinh ra trên transistor bằng điện áp rơi nhân với dòng chạy qua nó. Khi công tắc đóng hẳn, điện áp rơi gần bằng 0. Khi ngắt hẳn, dòng gần bằng 0. Nên tích của hai số luôn nhỏ, và rất ít nhiệt sinh ra. Amply tuyến tính (Class A, Class AB) thì ngược lại: transistor vừa có dòng vừa có điện áp rơi, và phần chênh lệch giữa điện áp nguồn với điện áp ra loa biến thành nhiệt.

Tần số chuyển mạch và tần số cắt bộ lọc

Tần số chuyển mạch (sóng mang) thường ở mức hàng trăm kHz trở lên, cao hơn nhiều lần giới hạn nghe 20 kHz. Nhờ vậy bộ lọc dễ tách tiếng nhạc khỏi sóng mang. Một tài liệu thiết kế bộ lọc của nhà sản xuất vi mạch âm thanh lấy ví dụ chuyển mạch 600 kHz, bộ lọc LC cắt khoảng 40 kHz.

Có thể hình dung ba vùng tần số. Dải âm thanh 20 Hz - 20 kHz phải được giữ nguyên độ lớn và pha. Tần số cắt khoảng 40 kHz là nơi bộ lọc bắt đầu giảm tín hiệu. Sóng mang PWM ở hàng trăm kHz (ví dụ 600 kHz) phải bị triệt tiêu trước khi tới loa. Sóng mang càng xa dải nghe, bộ lọc càng ít ảnh hưởng tới tiếng cao (treble).

Hiệu suất của amply class D

Hiệu suất thực tế của amply class D có thể vượt 90%. Class A ở cấu hình thông dụng chỉ đạt tối đa 25% về lý thuyết, còn Class B tối đa khoảng 78,5%. Chênh lệch này quyết định lượng nhiệt phải tản, và do đó kích thước nguồn và tản nhiệt của máy.

Thử tính bằng công thức P_hao = P_ra x (1/hiệu suất - 1), tại đúng mức hiệu suất tối đa. Khi phát 100 W ra loa, mỗi kiểu amply hao phí thành nhiệt như bảng dưới.

Kiểu amplyHiệu suất lý thuyếtNhiệt hao phí khi phát 100 W
Class A thông dụng25%Khoảng 300 W
Class B hoặc AB78,5% với Class B (Class AB thấp hơn)Khoảng 27 W trở lên
Class DTrên 90% thực tếKhoảng 11 W
Đây là mức tính lý thuyết; thực tế ở âm lượng nghe thông thường, amply tuyến tính hao phí tỷ lệ còn lớn hơn. Hiệu suất theo Wikipedia (Power amplifier classes, Class-D amplifier).

Hệ quả dễ thấy là kích thước. Amply tích hợp Devialet Astra cho công suất 2 x 300 W tại tải 4 Ω nhưng thân máy chỉ cao 47 mm và nặng 7,2 kg theo bảng thông số của hãng. Tỷ lệ này khó đạt nếu toàn bộ tầng công suất là Class AB.

Amply tích hợp Devialet Astra phiên bản Light Bronze, thân máy dạng tấm mỏng
Devialet Astra (Light Bronze): công suất 2 x 300 W/4 Ω trong thân máy cao 47 mm, nhờ phần cấp dòng dùng khuếch đại chuyển mạch hiệu suất cao.

Bốn nguồn sai số của amply class D

Điểm yếu của amply class D nằm ở 4 khâu thực thi: thời gian chết, bộ lọc đầu ra, nhiễu chuyển mạch và độ nhạy với nguồn điện. Một thiết kế tốt xử lý cả 4 khâu.

Thời gian chết (dead time) và méo chuyển mạch

Thời gian chết là khoảng rất ngắn mà cả hai MOSFET cùng ngắt khi đổi trạng thái. Nếu quá ngắn, hai MOSFET có thể dẫn cùng lúc và làm chập nguồn (shoot-through). Nếu quá dài, xung ra lệch khỏi tín hiệu gốc và sinh méo.

Bộ lọc đầu ra phụ thuộc trở kháng loa

Bộ lọc LC được tính cho một loa danh định, ví dụ 4 Ω. Theo tài liệu thiết kế bộ lọc nêu trên, đáp ứng của bộ lọc đổi theo trở kháng loa, mà trở kháng loa thật lại thay đổi theo tần số. Vì vậy tiếng cao của amply class D không có phản hồi sau bộ lọc sẽ phụ thuộc vào chính đôi loa đi kèm.

Mức lệch của loa so với danh định quyết định bạn nghe gì. Loa có trở kháng thấp hơn (ví dụ 2 Ω so với 4 Ω) làm bộ lọc dư giảm chấn (overdamped), tiếng cao bị giảm sớm nên âm nghe tối hơn. Loa đúng danh định cho đáp ứng phẳng tới gần 20 kHz như thiết kế. Loa có trở kháng cao hơn (ví dụ 8 Ω so với 4 Ω) làm bộ lọc thiếu giảm chấn (underdamped), độ lớn dâng quanh tần số cắt và tiếng cao nghe sáng hơn.

Nhiễu chuyển mạch và nhiễu điện từ (EMI)

Cạnh xung đổi trạng thái chỉ trong vài nano giây, tạo ra năng lượng tần số rất cao có thể phát ra dây loa và mạch xung quanh. Ba lớp xử lý chính là bộ lọc đầu ra, cách bố trí mạch in và vỏ kim loại chắn nhiễu.

Độ nhạy với nguồn và vai trò của phản hồi

Điện áp ra của amply class D tỷ lệ trực tiếp với điện áp nguồn, nên nguồn dao động là tiếng ra loa cũng dao động theo. Phản hồi âm (negative feedback) lấy tín hiệu sau bộ lọc để so lại với tín hiệu gốc. Cách này bù được cùng lúc sai số dead time, dao động nguồn và sự phụ thuộc vào trở kháng loa.

Mỗi nguồn sai số để lại dấu vết riêng khi nghe và khi đọc thông số. Dead time làm tiếng cao kém sạch, méo tăng theo tần số, nên cần xem THD+N theo tần số từ 20 Hz - 20 kHz, không chỉ tại 1 kHz. Bộ lọc LC đầu ra làm tiếng cao đổi khi đổi loa, nên cần đáp ứng tần số có ghi kèm tải và độ lệch tại 20 kHz.

Nhiễu chuyển mạch và EMI gây nhiễu nền, tiếng rít khi đặt gần thiết bị thu sóng; hãy xem SNR (tỷ số tín hiệu trên nhiễu) và ghi chú về phản hồi sau bộ lọc. Nguồn điện yếu làm âm trầm lỏng, công suất tụt khi mở lớn; hãy so công suất tại 4 Ω với 8 Ω, và công suất đỉnh.

Amply class D khác Class A và Class AB thế nào?

Khác biệt cốt lõi là cách transistor làm việc. Class A và Class AB khuếch đại liên tục (tuyến tính). Class D chỉ đóng hoặc ngắt. Từ đó sinh ra khác biệt về hiệu suất, nhiệt và loại méo.

Tiêu chíClass AClass ABClass D
Chế độ transistorDẫn liên tục 100% chu kỳMỗi nửa mạch dẫn hơn nửa chu kỳĐóng/ngắt theo xung
Hiệu suất tối đa25% (cấu hình thông dụng)Dưới 78,5%Trên 90%
Nguồn méo chínhRất thấp, chủ yếu do nhiệtMéo giao điểm (crossover)Dead time, bộ lọc, nguồn
So sánh rút gọn 3 kiến trúc khuếch đại phổ biến trong amply nghe nhạc.

Khung đánh giá một amply class D qua thông số

Muốn đánh giá một amply class D, hãy đọc thông số kèm điều kiện đo, đừng đọc từng con số riêng lẻ. Cách quy đổi công suất danh định và công suất đỉnh xem thêm ở bài công suất âm thanh là gì.

Có thể đọc theo bốn bước:

  1. THD+N: có ghi công suất, tải và tần số đo không, và có số ở cả mức công suất thấp lẫn cao không.
  2. Tải 4 Ω và 8 Ω: công suất tại 4 Ω gần gấp đôi tại 8 Ω cho thấy nguồn đủ khỏe.
  3. Damping factor (hệ số giảm chấn): bằng trở kháng loa chia cho trở kháng ra của amply. Số càng cao, amply càng giữ màng loa chặt.
  4. Dải tần: độ lệch tại 20 kHz là bao nhiêu dB, đo trên tải nào.

Thử áp khung này vào bảng thông số chính thức của Devialet Astra. Mỗi con số đều kèm điều kiện đo.

Thông số AstraGiá trị công bốĐọc theo khung
Công suất2 x 300 Wrms/4 Ω; 2 x 150 Wrms/8 ΩTăng đúng gấp đôi khi tải giảm một nửa
THD+N0,001% (10 W, 4 Ω, 1 kHz); 0,0006% (100 W, 4 Ω, 1 kHz)Méo không tăng khi tăng công suất từ 10 W lên 100 W
Damping factor2000 (1 kHz)Khớp trở kháng ra 0,004 Ω với loa 8 Ω
Dải tần±0,1 dB từ DC tới 20 kHzDải cao gần như phẳng tuyệt đối
Tải tương thíchTừ 8 Ω xuống 2 ΩChịu được loa trở kháng thấp
Số liệu theo bảng thông số kỹ thuật chính thức Devialet Astra (bản tiếng Anh). Phần “Đọc theo khung” là diễn giải của Loa Devialet Việt Nam.

Devialet ADH: Class D chỉ làm nhiệm vụ cấp dòng

Devialet không dùng Class D thuần. Hãng ghép nó với Class A trong kiến trúc ADH (Analog Digital Hybrid), được cấp bằng sáng chế lần đầu năm 2004. Theo tài liệu kỹ thuật của hãng, một amply Class A nối thẳng tới loa giữ vai trò “chủ”, quyết định điện áp ra và do đó quyết định chất âm. Nhiều amply class D mắc song song giữ vai trò “phụ”, cấp dòng điện mà loa cần để duy trì mức điện áp đó.

Phân vai trong lõi ADH khá rõ. Class A đặt điện áp ra loa, nên quyết định độ tuyến tính và chất âm. Nhiều Class D song song cấp gần như toàn bộ dòng điện (tỷ lệ dòng Class A : Class D khoảng 1 : 1000), nên trở kháng ra bằng trở kháng của Class A chia cho tỷ lệ dòng và rất thấp. Class D không quyết định điện áp của tín hiệu, chỉ cấp năng lượng hiệu quả.

Vì Class A không phải gánh dòng lớn nên nó tuyến tính hơn. Tài liệu của hãng mô tả một phép thử: tháo bo mạch class D ra, máy vẫn phát tiếng trong trẻo nhưng nhanh chóng chuyển sang chế độ bảo vệ nhiệt khi tăng âm lượng, vì riêng Class A không đủ sức cấp dòng.

Toàn bộ dòng amply Devialet dùng chung lõi công nghệ này, và Astra dùng thế hệ “ADH next-gen” theo bảng thông số hãng. Lịch sử và các phiên bản của dòng Expert có trong bài tổng quan amply Devialet Expert.

Góc nghe tại showroom Loa Devialet Việt Nam với loa Phantom, soundbar và mâm đĩa than
Góc nghe tại showroom Loa Devialet Việt Nam: các loa active trong ảnh tích hợp sẵn mạch khuếch đại bên trong thân loa.

Câu hỏi thường gặp

Amply class D có phải là amply số không?

Không. Class D là amply chuyển mạch: tín hiệu được biểu diễn bằng độ rộng xung chứ không phải chuỗi số nhị phân, và tín hiệu ra loa sau bộ lọc vẫn là tín hiệu analog. Chữ “D” chỉ là ký hiệu xếp sau Class C.

Đẩy class D là gì?

Đẩy class D (cục đẩy công suất class D) là amply công suất dùng mạch class D, chỉ có tầng khuếch đại công suất, không có tầng tiền khuếch đại hay núm chỉnh âm lượng. Đẩy cần đi kèm bộ tiền khuếch đại, mixer hoặc nguồn phát có chỉnh âm lượng.

Mạch class D và class H khác nhau thế nào?

Class H vẫn là amply tuyến tính, nhưng điện áp nguồn cấp cho tầng công suất thay đổi bám theo tín hiệu để giảm hao phí. Class D thì thay hẳn khuếch đại tuyến tính bằng chuyển mạch đóng ngắt, nên đạt hiệu suất cao hơn.

Muốn nghe sự khác biệt giữa khuếch đại chuyển mạch thông thường và lõi ADH của Devialet trên cùng một đôi loa?

Đặt lịch nghe thử tại showroom hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Class-D amplifier - Wikipedia: nguyên lý, hiệu suất, dead time, phản hồi, lịch sử thuật ngữ.
  • Power amplifier classes - Wikipedia: hiệu suất lý thuyết Class A, Class B, định nghĩa Class H.
  • Tài liệu ứng dụng về thiết kế bộ lọc LC cho amply class D của một nhà sản xuất vi mạch âm thanh: tần số chuyển mạch, tần số cắt, ảnh hưởng của trở kháng tải.
  • Devialet, tài liệu kỹ thuật “ADH and SAM”: vai trò Class A và Class D trong lõi ADH.
  • Devialet, bảng thông số kỹ thuật Astra (bản tiếng Anh).