Loa Devialet Phantom Ultimate 108 dB trưng bày tại showroom (10)
Cập nhật ngày 18 phút đọc

Loa 3 đường tiếng là gì? So sánh 2 way, 3 way, đồng trục

Chia sẻ:

Loa 3 đường tiếng (loa 3 way) là loa chia nhạc thành ba phần: tiếng trầm, tiếng trung (giọng hát, đa số nhạc cụ) và tiếng cao. Mỗi phần do một nhóm củ loa (driver) riêng phát, nên loa có hai chỗ “chuyển giao” giữa các nhóm. So với loa 2 đường, tiếng trung có củ loa chuyên trách thay vì để củ loa trầm gánh thêm; đổi lại, loa có thêm một vùng giao thoa giữa hai củ loa cần căn chỉnh cho khớp.

Điểm chính

  • Số đường tiếng tính theo số phần tiếng được tách, không tính theo số củ loa: Phantom Ultimate 98dB có 3 driver nhưng là loa 2 đường, Mania có 6 driver cũng chỉ chia 2 phần.
  • Phantom Ultimate 108dB là loa 3 đường tiếng, ranh giới các phần theo công bố nằm quanh 250 Hz và 2 kHz.
  • Ở 2 kHz, một sóng âm dài chỉ khoảng 17 cm, ngang cỡ khoảng cách giữa các củ loa, nên chỗ chuyển giao phía trên khó căn hơn hẳn chỗ chuyển giao phía dưới (sóng dài khoảng 1,37 m ở 250 Hz).

Đọc nhanh thuật ngữ

DriverCủ loa, bộ phận rung để phát ra tiếng. Woofer là củ trầm, midrange là củ trung, tweeter là củ cao.
Hz (Hertz)Đơn vị đo độ trầm hay cao của tiếng. Số càng nhỏ, tiếng càng trầm. 1 kHz bằng 1.000 Hz.
Phân tần (crossover)Bộ lọc chia nhạc thành từng dải để mỗi củ loa chỉ nhận phần hợp với nó. Chỗ chia gọi là điểm cắt.
DSPChip xử lý tín hiệu số, chia dải và chỉnh âm bằng phần mềm.
Mặt trước loa Devialet Phantom Ultimate 108dB với tweeter nằm ở tâm driver trung
Mặt trước Phantom Ultimate 108dB: tweeter và driver trung chung tâm, hai woofer nằm ở hai mặt bên.

Ba nhánh lọc trong loa 3 đường tiếng hoạt động thế nào?

Loa 3 way dùng ba bộ lọc chạy song song trên cùng một bản nhạc. Bộ lọc thông thấp chỉ cho tiếng trầm đi qua, dành cho woofer. Bộ lọc thông cao chỉ cho tiếng cao đi qua, dành cho tweeter. Bộ lọc thông dải ở giữa chỉ cho phần tiếng trung đi qua, dành cho midrange.

Bộ lọc thông dải thực chất là một lọc thông cao ghép với một lọc thông thấp. Vì vậy củ loa trung bị giới hạn ở cả hai đầu, và loa có đúng hai điểm cắt: điểm cắt dưới (F1) giữa trầm và trung, điểm cắt trên (F2) giữa trung và cao. Loa 2 đường chỉ có một điểm cắt và không có nhánh thông dải.

Bộ lọcCho đi quaNối với
Thông thấpTiếng trầm, dưới điểm cắt F1Woofer
Thông dảiTiếng trung, giữa F1 và F2Midrange
Thông caoTiếng cao, trên điểm cắt F2Tweeter

Khái niệm bậc lọc, độ dốc dB/octave và cách chọn tần số cắt theo giới hạn từng củ loa đã được giải thích trong bài phân tần loa là gì. Điểm riêng của loa 3 đường là củ loa trung phải chịu hai lần cắt, nên mọi sai lệch ở hai biên đều dồn vào cùng một củ loa.

Loa 3 đường tiếng khác loa 2 đường, đồng trục và toàn dải ra sao?

Khác biệt cốt lõi nằm ở số phần tiếng được tách và số vùng giao thoa phải xử lý. Loa toàn dải không có điểm cắt nào, loa 2 đường có một, loa 3 đường có hai. Riêng đồng trục là cách đặt củ loa chứ không phải số đường: hai củ loa đồng trục có thể nằm trong loa 2 đường hoặc 3 đường.

Kiến trúcSố dải / điểm cắtLợi thế chínhĐánh đổi chínhVí dụ trong dòng Devialet
Toàn dải (full-range)1 dải / 0Một nguồn phát duy nhất, không có vùng giao thoa giữa các củ loaMột màng loa khó vừa xuống trầm sâu vừa lên cao sạchKhông có model chỉ dùng driver toàn dải
2 đường tiếng2 dải / 1Ít linh kiện, thân loa gọn, chỉ một vùng cần cănWoofer hoặc củ loa trên phải gánh luôn tiếng trungPhantom Ultimate 98dB, Mania (toàn dải + woofer)
3 đường tiếng3 dải / 2Tiếng trung có củ loa riêng, woofer chỉ lo trầmThêm một vùng giao thoa, thân loa lớn hơn, khó cân chỉnh hơnPhantom Ultimate 108dB, Phantom I 103dB
Đồng trục (coaxial)Kết hợp với 2 hoặc 3 đườngHai củ loa chung tâm, giảm chênh lệch đường đi của âm ở điểm cắtCủ loa nằm trong có thể bị ảnh hưởng bởi hình dạng màng củ loa ngoàiCặp tweeter - mid của Phantom Ultimate 108dB
Bảng tổng hợp từ định nghĩa hệ n đường (Wikipedia: Loudspeaker, Audio crossover) và cấu hình driver Devialet công bố trên trang sản phẩm.

Cơ chế đồng trục và các biến thể của nó được trình bày riêng trong bài loa đồng trục là gì. Ở bài này chỉ cần nhớ: đồng trục giải quyết đúng điểm yếu lớn nhất của loa 3 way, là vùng giao thoa ở điểm cắt trên.

Loa 2.5 đường tiếng có phải loa 3 đường?

Không. Loa 2.5 đường thường có thêm một woofer thứ hai phát cùng phần trầm với woofer chính, nhưng được cắt sớm hơn ở phía trên. Loa vẫn chỉ có hai phần tiếng thực sự và không có củ loa trung chuyên trách. Cách này tăng lượng trầm mà không thêm điểm cắt nào trong dải giọng hát.

Để dễ phân biệt, hãy đếm số phần tiếng. Cách gọi N.5 đường theo tài liệu Wikipedia: Audio crossover.

Loại loaWooferCủ trung riêngSố phần tiếng
2 đường1 woofer gánh cả trầm lẫn trungKhông2
2.5 đường2 woofer cùng phần trầm, woofer phụ cắt sớm hơn ở phía trênKhông2
3 đườngWoofer chỉ phát trầmCó3

Loa 3 đường tiếng có hay hơn 2 đường tiếng không?

Không mặc định hay hơn. Loa 3 đường có lợi khi cần tiếng to và trầm sâu: woofer được giải phóng khỏi tiếng trung, còn midrange chỉ làm việc trong khoảng tần số hẹp mà nó phát sạch nhất. Nhưng nếu hai điểm cắt không được căn tốt, loa 3 way có thể nghe kém mạch lạc hơn một loa 2 đường được cân chỉnh kỹ.

Theo thông số công bố trên trang sản phẩm, Phantom Ultimate 108dB chia ba dải làm việc. Hai woofer phát từ 14 Hz đến 250 Hz, midrange từ 250 Hz đến 2 kHz, tweeter từ 2 kHz đến 35 kHz.

Củ loaDải làm việc
2 woofer14 Hz đến 250 Hz
Midrange250 Hz đến 2 kHz
Tweeter2 kHz đến 35 kHz
Phantom Ultimate 108dB theo thông số công bố.

Theo tài liệu tổng quan về audio crossover, các củ loa không đồng tâm sẽ giao thoa trên một dải tần rộng quanh điểm cắt. Hậu quả là tiếng thay đổi mạnh khi người nghe lệch khỏi trục loa. Loa 3 đường có hai vùng như vậy thay vì một, nên chất lượng thiết kế quyết định kết quả nhiều hơn bản thân con số “3”.

Vì sao điểm cắt trên khó xử lý hơn điểm cắt dưới?

Giao thoa giữa hai củ loa phụ thuộc vào tỉ lệ giữa khoảng cách hai củ và độ dài sóng âm (bước sóng, là chiều dài một nhịp sóng trong không khí). Ở 250 Hz sóng dài hơn 1 m, nên hai woofer cách nhau vài chục centimet vẫn cộng tiếng gần như đồng pha theo mọi hướng. Ở 2 kHz sóng chỉ còn khoảng 17 cm, chỉ cần lệch tâm vài centimet là tiếng đã đổi theo góc nghe.

Điểm cắtBước sóng (343 / tần số)So với thân loa
Dưới, khoảng 250 Hzkhoảng 1,37 mgấp khoảng 5 lần bề rộng thân loa
Trên, khoảng 2 kHzkhoảng 17 cmngang cỡ khoảng cách giữa các driver
Con số 343 là tốc độ âm thanh trong không khí khoảng 20 °C, tính bằng m/s.

Hệ quả thực tế: với loa 3 đường, điểm cắt trên quyết định giọng hát có mạch lạc không và hình ảnh âm thanh có ổn định không. Vì thế đồng trục phát huy giá trị lớn nhất đúng tại điểm cắt này.

Phân tần thụ động hay DSP: kiến trúc 3 đường đổi gì?

Có hai cách dựng loa 3 way. Ở loa thụ động, nhạc đi qua một ampli (bộ khuếch đại làm tiếng to lên) rồi tới mạch lọc gồm cuộn cảm và tụ điện (mạch LC) chia ba nhánh, nối ba nhóm củ loa. Điểm cắt cố định theo linh kiện và bị lệch khi trở kháng của củ loa thay đổi.

Loa thụ độngLoa chủ động dùng DSP
Chia nhạcSau ampli, bằng mạch cuộn cảm và tụ điện, ba nhánhTrước ampli, bằng chip số
Số kênh ampli1Ít nhất 3, mỗi kênh một nhóm củ loa
Điểm cắtCố định theo linh kiện, lệch khi trở kháng thay đổiChỉnh bằng phần mềm

Ở loa chủ động dùng DSP, nhạc được chia ba dải ngay từ đầu bằng chip số, rồi đi qua ba kênh ampli, mỗi kênh nối thẳng một nhóm củ loa. Điểm cắt, độ dốc và độ trễ chỉnh được bằng phần mềm.

Với loa 3 đường, khác biệt giữa hai cách này lớn hơn ở loa 2 đường. Mạch thụ động phải dựng thêm nhánh thông dải bằng cuộn cảm và tụ điện sau một ampli duy nhất, nên hao hụt và sự phụ thuộc vào trở kháng tăng theo số nhánh. Phân tần chủ động tách dải trước ampli, nên một loa 3 way cần ít nhất ba kênh khuếch đại.

DSP còn làm trễ tín hiệu từng củ loa để bù chênh lệch quãng đường âm đi từ tweeter, midrange và woofer tới tai, việc khó làm bằng mạch LC. Cái giá là chi phí: ba kênh ampli và bộ xử lý thay cho một ampli rời.

Phantom Ultimate 108dB: loa 3 đường tiếng trong một thân cầu

Sơ đồ cấu tạo loa Devialet Phantom Ultimate 108dB với tweeter và mid-range ở mặt trước, woofer ở hai mặt bên
Vị trí ba nhóm driver trên Phantom Ultimate 108dB: tweeter nằm tâm midrange ở mặt trước, hai woofer ở hai mặt bên.

Phantom Ultimate 108dB là loa 3 way chủ động hoàn toàn. Mặt trước có một tweeter và một midrange đồng trục, hai bên hông có hai woofer đối xứng. Theo thông số công bố, woofer làm việc tới 250 Hz, midrange từ 250 Hz đến 2 kHz, tweeter từ 2 kHz đến 35 kHz. Toàn loa phát từ 14 Hz đến 35 kHz (±6 dB, tức độ chênh lệch cho phép) với tổng công suất 1.100 W.

Đối chiếu với phần tính bước sóng ở trên, cách bố trí này khớp với ưu tiên của loa 3 đường. Cặp củ loa phải ghép ở 2 kHz được đặt chung tâm. Cặp woofer ghép ở vùng dưới 250 Hz, nơi sóng dài gấp khoảng năm lần bề rộng loa, nên đặt hai bên hông không tạo vùng triệt tiêu đáng kể.

Lưu ý: Devialet không công bố độ dốc lọc hay tần số cắt chính xác. Vì vậy 250 Hz và 2 kHz là ranh giới dải làm việc của từng củ loa, không phải thông số của mạch lọc.

Cùng thương hiệu, không phải loa nào cũng 3 đường

ModelDriver theo công bốSố đường tiếngĐáp ứng tần số
Phantom Ultimate 108dB1 tweeter + 1 midrange đồng trục, 2 woofer hai bên3 đường14 Hz - 35 kHz (±6 dB)
Phantom I 103dB1 tweeter, 1 midrange, woofer đối xứng3 đường14 Hz - 25 kHz
Phantom Ultimate 98dB1 driver toàn dải dome nhôm, 2 woofer hai bên2 đường18 Hz - 25 kHz (±6 dB)
Mania4 driver toàn dải nhôm, 2 woofer2 đường30 Hz - 20 kHz
Cấu hình driver và đáp ứng tần số theo bảng thông số trên trang sản phẩm loadevialet.vn, lấy từ công bố của Devialet. Số đường tiếng được suy ra từ số dải driver, không phải tên gọi do hãng đặt.

Trong cùng dòng loa Devialet Phantom, hãng dùng hai kiến trúc khác nhau. Bản nhỏ Phantom Ultimate 98dB có một củ toàn dải dome nhôm ở mặt trước và hai woofer hai bên: ba củ loa nhưng chỉ hai phần tiếng, tức loa 2 đường. Thiết kế này bỏ hẳn điểm cắt ở vùng 2 kHz, đổi lại một củ loa phải phát từ tiếng trung lên tới 25 kHz.

Devialet Mania cho thấy rõ nhất vì sao không nên đếm củ loa. Loa có sáu driver, nhưng bốn driver toàn dải cùng phát một phần tiếng, bố trí quanh thân để tỏa âm 360 độ, còn hai woofer lo phần trầm. Với loa di động cần phát đều mọi hướng, ưu tiên là độ phủ, không phải tách thêm dải.

Góc trưng bày loa Devialet Phantom trên chân đứng và loa Mania trên kệ trong showroom
Phantom và Mania trưng bày cạnh nhau: hai dòng loa cùng hãng nhưng theo hai kiến trúc chia dải khác nhau.

Cách nhận biết loa 3 đường tiếng trên bảng thông số

Cách chắc chắn nhất là đọc dải làm việc hoặc tần số cắt của từng driver, không dựa vào số lỗ loa nhìn thấy trên thân. Dòng chữ “3 loa” trong quảng cáo thường chỉ là số củ, không phải số dải. Bạn có thể kiểm tra theo năm bước:

  1. Tìm chữ “3-way” hoặc đủ ba loại driver: woofer, midrange, tweeter.
  2. Kiểm tra có hai tần số cắt, hoặc ba dải làm việc nối tiếp nhau.
  3. Driver ghi “full-range” (toàn dải): loa không có midrange riêng dù nhiều củ.
  4. Hai woofer cùng dải, một củ cắt sớm hơn: đó là 2.5 đường, chưa phải 3 đường.
  5. Loa active: loa 3 way chủ động cần tối thiểu ba kênh ampli.

Câu hỏi thường gặp

Loa 3 đường tiếng có cần thêm subwoofer không?

Không bắt buộc. Woofer của loa 3 đường đã chuyên phát dải trầm, nên với loa đáp ứng xuống dưới 20 Hz như Phantom Ultimate 108dB thì subwoofer chủ yếu chỉ cần khi phòng rất lớn hoặc dùng cho rạp phim.

Loa 3 đường tiếng mini có đáng chọn không?

Tùy cách thiết kế. Thân loa nhỏ buộc ba driver đặt sát nhau và woofer có màng nhỏ, nên lợi thế tách dải chỉ phát huy khi hai điểm cắt được căn pha tốt, thường bằng DSP. Một loa 2 đường nhỏ được cân chỉnh kỹ có thể nghe mạch lạc hơn.

Có thể nâng loa 2 đường thành 3 đường bằng cách thay mạch phân tần không?

Không. Số đường tiếng do số loại driver và thùng loa quyết định. Muốn thành loa 3 đường phải có driver trung riêng, khoang lắp phù hợp và mạch lọc thông dải tính lại theo trở kháng từng driver, tức gần như thiết kế một loa mới.

Muốn nghe so sánh trực tiếp loa 3 đường Phantom Ultimate 108dB và loa 2 đường Phantom Ultimate 98dB trong cùng một phòng?

Đặt lịch nghe thử hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia - Audio crossover (cấu trúc lọc 3 dải, giao thoa giữa driver không đồng tâm, ưu nhược phân tần chủ động).
  • Wikipedia - Loudspeaker (định nghĩa hệ loa n đường, driver đồng trục).
  • Devialet - thông số kỹ thuật Phantom Ultimate 108dB, Phantom Ultimate 98dB, Phantom I 103dB và Mania công bố trên trang sản phẩm.