Loa Devialet Mania trưng bày tại showroom (5)
21 phút đọc

Loa Toàn Dải Là Gì? Giới Hạn Một Củ Loa Và Cách Nhận Biết

Chia sẻ:

Loa toàn dải là loa mà mỗi thùng chỉ dùng một củ loa duy nhất (full-range driver) để phát gần như cả dải âm, từ tiếng trầm tới tiếng cao, không cần mạch chia tiếng. Nó khác loa “phát đủ dải” nhiều củ: loa không dây cao cấp hiện nay phủ đủ dải tần nhờ ghép nhiều củ và chip xử lý.

Điểm chính

  • Một củ toàn dải thường chỉ 3-8 inch (7,6-20,3 cm). Kể cả khi có nón phụ và thùng có lỗ thông hơi, nó vẫn thường hụt tiếng dưới 100 Hz và trên 10 kHz.
  • Chữ “full-range” trên bảng thông số của Devialet Mania (4 trong 6 củ), Devialet Dione (9 trong 17 củ) hay B&O Beolab 28 (3 trong 5 củ) chỉ là tên một loại củ trong hệ nhiều củ, không có nghĩa sản phẩm là loa toàn dải.
  • Bỏ được mạch chia tiếng, nhưng một màng loa phải rung cùng lúc cho cả trầm lẫn cao, nên dễ sinh méo xuyên điều chế (hai tần số lẫn vào nhau) khi mở to.

Đọc nhanh thuật ngữ

Củ loa (driver)
Bộ phận có màng rung, biến dòng điện thành tiếng. Một thùng loa có thể chứa một hoặc nhiều củ.
Hz, kHz
Đơn vị đo độ trầm bổng. Tai người nghe khoảng 20 Hz (rất trầm) tới 20 kHz (rất cao).
Phân tần (crossover)
Mạch hoặc phần mềm chia tín hiệu: phần trầm cho củ trầm, phần cao cho củ treble.
Nón phụ (whizzer)
Chiếc nón nhỏ gắn giữa màng loa chính, giúp củ toàn dải phát tiếng cao xa hơn.
Bước sóng
Chiều dài một nhịp sóng âm trong không khí. Tiếng trầm có bước sóng dài vài mét, tiếng cao chỉ vài centimet.
DSP
Chip xử lý âm thanh số. Trong loa active, DSP làm luôn việc phân tần và sửa tiếng cho từng củ.

Một củ loa phát cả tiếng trầm lẫn tiếng cao bằng cách nào?

Củ toàn dải phải chiều theo hai yêu cầu ngược nhau. Tiếng trầm cần màng lớn, đi xa, đẩy được nhiều không khí. Tiếng cao cần màng nhỏ, nhẹ, đổi chiều hàng chục nghìn lần mỗi giây. Một màng loa không thể vừa to vừa nhẹ, nên người thiết kế phải chọn điểm cân bằng.

Để kéo dài tiếng cao, nhiều củ toàn dải gắn thêm nón phụ (whizzer) ở chỗ cuộn dây nối với màng. Ở tần số cao, mép ngoài của màng chính không theo kịp cuộn dây, nên nón phụ nhỏ và nhẹ gánh phần việc này. Về bản chất, cách gắn này giống một bộ phân tần làm bằng cơ khí thay vì linh kiện điện.

Hai yêu cầu ngược nhau dồn vào một củ loa toàn dải

Muốn trầm sâu
Màng to, quãng rung dài, thùng loa lớn hoặc thùng đặc biệt.
Một củ toàn dải
Thường 3-8 inch, chọn điểm giữa. Thêm nón phụ để kéo tiếng cao.
Muốn treble xa
Màng nhỏ, nhẹ, cuộn dây nhẹ, nam châm mạnh để giữ độ nhạy.

Tổng hợp từ mục Full-range speaker và Loudspeaker trên Wikipedia.

Kết quả là củ toàn dải mạnh nhất ở dải giữa, nơi có giọng hát và phần lớn nhạc cụ. Hai đầu dải tần bị hụt dần. Wikipedia ghi nhận củ toàn dải thường giới hạn ở khoảng trên 100 Hz, phần trầm hơn giao cho loa sub hoặc thùng loa thiết kế riêng. Muốn hiểu kỹ màng, cuộn dây và nam châm, xem bài driver loa là gì.

Loa toàn dải khác loa phát đủ dải nhiều củ thế nào?

Khác ở số củ loa và có phân tần hay không. “Toàn dải” nói về một củ loa làm hết việc. Còn một chiếc loa có thể “phát đủ dải” 20 Hz-20 kHz bằng cách chia việc cho nhiều củ, mỗi củ lo một khúc. Hai cách gọi này hay bị dùng lẫn, kể cả trong quảng cáo.

Bảng dưới xếp bốn kiểu thiết kế theo cách chia việc, để nhìn ra loa toàn dải nằm ở đâu.

Kiểu loaSố củ phát âm thanhPhân tầnDành cho ai
Loa toàn dải1 củ cho cả dảiKhông cóNgười nghe giọng hát, phòng nhỏ, thích thiết kế đơn giản
Loa đồng trục2 củ trở lên lồng chung một trụcCóAi muốn tiếng phát ra từ một điểm mà vẫn có củ treble riêng
Loa 2 hoặc 3 đường tiếng2-3 nhóm củ: trầm, (trung), caoCó, mạch thụ động hoặc DSPĐa số người nghe nhạc và xem phim
Loa active nhiều củ + DSPTừ 3 tới hơn chục củ, mỗi củ một ampliCó, bằng phần mềmAi muốn đủ trầm và đủ treble trong một thân loa gọn, không dây
Chỉ dòng nền xám là loa toàn dải đúng nghĩa. Ba dòng còn lại đều phát đủ dải bằng nhiều củ.

Loa 3 đường tiếng chia dải âm cho ba nhóm củ, mỗi nhóm một việc; cách chia đó được giải thích trong bài loa 3 đường tiếng. Loa toàn dải đi theo hướng ngược lại: không chia gì cả.

Loa đồng trục có phải loa toàn dải không?

Không. Loa đồng trục có từ hai củ riêng biệt trở lên, đặt chồng lên nhau trên cùng một trục, và vẫn cần phân tần. Theo cách phân loại chặt, loa đồng trục không được xếp vào củ toàn dải. Hai loại dễ bị nhầm vì nhìn từ ngoài đều như một củ duy nhất, nhất là khi củ toàn dải có nón phụ hoặc chỏm nhọn ở giữa.

Vì sao loa toàn dải khó vừa trầm sâu vừa treble xa?

Vì kích thước màng loa không hợp cùng lúc với mọi bước sóng. Âm thanh đi trong không khí khoảng 343 m/s ở 20 °C, nên bước sóng bằng 343 chia cho tần số. Tiếng 100 Hz dài 3,4 m, còn tiếng 10 kHz chỉ dài 3,4 cm, nhỏ hơn cả màng loa.

Tần sốBước sóngSo với củ 8 inch (20,3 cm)So với củ 3 inch (7,6 cm)
100 Hz (trầm)3,43 mDài gấp 17 lần màngDài gấp 45 lần màng
1 kHz (giọng hát)34,3 cmDài gấp 1,7 lần màngDài gấp 4,5 lần màng
5 kHz6,9 cmNgắn hơn màng 3 lầnGần bằng màng
10 kHz (treble)3,4 cmNgắn hơn màng 6 lầnNgắn hơn màng 2 lần
Tính bằng công thức bước sóng = 343 / tần số, kích thước củ là cỡ danh nghĩa trong khoảng 3-8 inch mà Wikipedia ghi cho củ toàn dải (phần màng rung thật nhỏ hơn một chút). Số tự tính, làm tròn tới một chữ số thập phân.

Con số này giải thích hai giới hạn. Ở đầu trầm, bước sóng dài gấp hàng chục lần màng, nên màng nhỏ phải rung rất xa mới đẩy đủ không khí; nhiều củ toàn dải không có quãng rung dài như vậy. Ở đầu cao, khi bước sóng ngắn hơn màng, tiếng cao dồn thành chùm hẹp phía trước. Ngồi lệch sang bên, bạn nghe treble yếu đi.

Tiếng cao từ một màng lớn: ngồi chính giữa và ngồi lệch nghe khác nhau

Tiếng trầm và trung
Bước sóng dài hơn màng, âm lan ra mọi phía, ngồi đâu cũng nghe đều.
Tiếng cao
Bước sóng ngắn hơn màng, âm dồn thành chùm hẹp phía trước loa.
Hệ quả
Ngồi chính giữa nghe đủ treble; ngồi lệch thấy tiếng tối và đục hơn.

Nón phụ nhỏ giúp tiếng cao toả rộng hơn so với một màng lớn duy nhất, theo mục Loudspeaker trên Wikipedia.

Vấn đề thứ ba là méo. Một màng vừa rung chậm cho trầm vừa rung nhanh cho cao dễ sinh méo xuyên điều chế: hai tần số trộn vào nhau, tạo ra âm lạ không có trong bản thu. Méo nhẹ thì tai nghe ra tới đâu vẫn chưa có kết luận.

Ưu điểm và nhược điểm của loa toàn dải

Ưu điểm lớn nhất là không có phân tần: tín hiệu từ ampli đi thẳng vào một củ, không qua tụ, cuộn cảm hay điểm cắt nào. Người ủng hộ cho rằng nhờ vậy các dải tần ăn khớp về thời gian (đồng pha), giọng hát liền mạch. Phân tần hoạt động ra sao, xem bài phân tần loa.

Nhược điểm nằm ở hai đầu dải tần và ở âm lượng lớn: trầm hụt, treble hẹp khi ngồi lệch, méo tăng khi đẩy mạnh. Người phê bình coi nó là củ trung âm phải làm việc quá giới hạn.

Được và mất khi dùng một củ cho cả dải

Được
Không có điểm cắt tần số, không linh kiện phân tần
Tiếng phát ra từ một điểm, giọng hát liền mạch
Ít linh kiện, dễ đóng thùng, dễ sửa
Mất
Hụt trầm dưới khoảng 100 Hz, thường cần loa sub
Treble hụt trên khoảng 10 kHz và hẹp khi ngồi lệch
Méo tăng khi mở lớn, khó lấp phòng rộng

Devialet, B&O có phải loa toàn dải không?

Không mẫu loa Devialet hay B&O nào đang bán tại đây là loa toàn dải một củ. Cả Devialet lẫn B&O đều làm loa active nhiều củ, mỗi củ có ampli riêng và chip chia tiếng. Điều dễ gây nhầm là bảng thông số của nhiều mẫu ghi chữ “full-range”, tức củ toàn dải. Ở đây, củ toàn dải chỉ là một thành viên trong đội nhiều củ.

Cách dùng phổ biến là thế này: củ toàn dải nhỏ lo dải trung và cao, củ trầm riêng lo phần trầm. Củ toàn dải nhỏ giữ được tiếng cao toả rộng, còn tiếng trầm không còn đè lên nó. Bảng dưới lấy đúng số củ từ thông số hãng công bố trên trang sản phẩm.

Sản phẩmCấu hình củ loa theo hãngCủ toàn dải làm gì
Devialet Mania4 củ toàn dải nhôm (4 x 25 W) + 2 củ trầm (2 x 38 W)Phát dải trung và cao; trầm giao cho 2 củ trầm
Devialet Dione9 củ toàn dải nhôm + 8 củ trầm, tổng 17 củPhát dải trung và cao; 8 củ trầm lo phần trầm
Devialet Phantom Ultimate 98 dB1 củ toàn dải nhôm hướng ra trước + 2 củ trầm hai bênPhát dải trung và cao; trầm giao cho 2 củ trầm
Devialet Phantom Ultimate 108 dB1 củ treble + 1 củ trung + 2 củ trầmKhông dùng củ toàn dải
B&O Beolab 28 (mỗi loa)1 treble 1 inch + 3 củ toàn dải 3 inch + 1 củ trầm 6,5 inchLo dải trung; treble và trầm có củ riêng
B&O Beosound Balance1 treble 3/4 inch + 4 củ toàn dải (2 x 2 inch, 2 x 3 inch) + 2 củ trầm 5,25 inchLo dải trung, nối giữa củ treble và 2 củ trầm 5,25 inch
B&O Beosound A51 củ trầm 5,25 inch + 2 củ toàn dải 2 inch + 1 trebleLo dải trung giữa củ trầm và củ treble
Số củ và công suất theo thông số Devialet, Bang & Olufsen đăng trên trang sản phẩm loadevialet.vn. Không suy từ đời máy cũ.

Ví dụ rõ nhất là loa Devialet Mania: 4 củ toàn dải nhôm và 2 củ trầm, mỗi củ một kênh ampli, tổng 176 W. Hãng công bố dải tần 30 Hz-20 kHz, sâu hơn hẳn mức khoảng 100 Hz của một củ toàn dải đứng một mình. Phần trầm sâu đó đến từ 2 củ trầm, không phải từ củ toàn dải.

Sơ đồ cấu tạo Devialet Phantom Ultimate 108 dB: loa tweeter và mid-range ở mặt trước, hai loa woofer ở hai bên thân
Cấu tạo Phantom Ultimate 108 dB: củ treble và củ trung chung trục ở mặt trước, hai củ trầm ở hai bên. Đây là loa ba đường tiếng, không phải loa toàn dải.

Dòng loa Devialet Phantom cho thấy hai cách làm khác nhau. Bản 98 dB dùng 1 củ toàn dải ở mặt trước và 2 củ trầm hai bên, vẫn là loa nhiều củ. Bản 108 dB thì không có củ toàn dải nào. Theo trang sản phẩm, củ treble lo 2-35 kHz, củ trung lo 250 Hz-2 kHz, hai củ trầm lo phần dưới 250 Hz, cho dải tần 14 Hz-35 kHz. Không một củ đơn lẻ nào làm được khoảng rộng như vậy.

Loa cột B&O Beolab 28 phiên bản đặt sàn, mặt vải đen và nan gỗ màu tối
B&O Beolab 28: thân cột cao chứa 5 củ loa, trong đó 3 củ toàn dải 3 inch xếp dọc (theo thông số Bang & Olufsen).

Khi nào nên chọn loa toàn dải?

Nên chọn khi bạn nghe nhạc nhiều giọng hát, phòng nhỏ và ngồi gần loa. Không nên chọn khi cần tiếng trầm sâu, phòng rộng, hoặc mở to cho cả nhóm người ngồi rải rác. Ba câu hỏi dưới đây đủ để quyết định.

Ba câu hỏi trước khi chọn loa toàn dải

1. Nhạc gì là chính?
Giọng hát, acoustic, nhạc thính phòng nhỏ: hợp. Phim, điện tử, nhạc nhiều trầm: cần thêm loa sub hoặc chọn loa nhiều củ.
2. Ngồi ở đâu?
Một chỗ ngồi chính giữa hai loa: hợp. Nhiều người ngồi rải khắp phòng: treble lệch hướng sẽ yếu.
3. Có sẵn sàng tự phối không?
Loa toàn dải thường là loa thụ động, phải tự chọn ampli và thùng. Muốn cắm điện là nghe thì chọn loa active.

Có hai trường hợp ít ai để ý. Loa gắn trần ở trung tâm thương mại, nhà hàng thường dùng củ toàn dải 8 inch; các củ nhỏ cỡ 4,5 inch hay đi kèm biến áp cho đường dây 25 V hoặc 70 V. Ở đó cần tiếng nói rõ, không cần trầm sâu. Loa rất nhỏ trong TV mỏng hay laptop cũng chịu cùng giới hạn: màng càng nhỏ thì càng khó đẩy đủ không khí cho tiếng trầm, đó là chuyện của vật lý chứ không chỉ do linh kiện kém.

Nếu bạn muốn tiếng liền mạch như loa toàn dải nhưng vẫn đủ trầm và đủ treble, một loa active nhiều củ có DSP là hướng gần nhất. Chip xử lý căn thời gian để các củ phát ra ăn khớp, nên tiếng vẫn liền mạch dù phát ra từ nhiều củ.

Cách nhận biết loa toàn dải trên bảng thông số

Đọc phần cấu hình củ loa và dải tần trước, đừng chỉ nhìn chữ “full-range” trên hộp. Bốn bước kiểm tra nhanh theo thứ tự:

Bốn bước nhận biết loa toàn dải trên bảng thông số

1. Đếm củ loa mỗi kênh
Chỉ một củ, không có tweeter riêng: đó là loa toàn dải.
2. Tìm điểm cắt tần số
Bảng ghi “crossover” hay điểm cắt nghĩa là có từ hai củ trở lên.
3. Xem dải tần
Loa một củ hiếm khi ghi xuống tới 30 Hz nếu không kèm loa sub.
4. Nhìn chỏm giữa màng
Nón phụ nhỏ gắn liền màng chính: củ toàn dải. Một củ treble riêng đặt ở giữa: loa đồng trục.

Câu hỏi thường gặp

Loa toàn dải tiếng Anh là gì?

Loa toàn dải trong tiếng Anh là full-range speaker; riêng củ loa gọi là full-range driver. Một số tài liệu dùng thêm từ wide-range driver với cùng nghĩa: một củ loa được thiết kế để tự phát một kênh âm thanh.

Loa toàn dải có cần thêm loa sub không?

Nên có nếu bạn nghe nhạc nhiều trầm hoặc xem phim. Củ toàn dải thường hụt tiếng dưới khoảng 100 Hz, nên loa sub bù phần trầm sâu mà củ toàn dải không với tới. Với nhạc giọng hát trong phòng nhỏ, nhiều người vẫn nghe không cần loa sub.

Củ loa toàn dải bao nhiêu inch là phổ biến?

Phổ biến từ 3 tới 8 inch, tức khoảng 7,6-20,3 cm. Củ nhỏ cho tiếng cao toả rộng hơn nhưng ít trầm; củ lớn trầm hơn nhưng tiếng cao dồn hẹp về phía trước. Cũng có củ toàn dải lớn tới 15 inch, nhưng hiếm.

Loa toàn dải hợp với thể loại nhạc nào?

Hợp nhất với giọng hát, acoustic, jazz và nhạc thính phòng quy mô nhỏ, vì củ toàn dải mạnh ở dải trung. Nhạc điện tử, rock mạnh hay giao hưởng lớn cần trầm sâu và âm lượng cao, nên loa nhiều củ thường thể hiện tốt hơn.

Muốn tự nghe khác biệt giữa một loa nhỏ nhiều củ và loa ba đường tiếng trong cùng căn phòng?

Đặt lịch nghe thử hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Full-range speaker - Wikipedia tiếng Anh (giới hạn khoảng trên 100 Hz và dưới 10 kHz, nón phụ whizzer, méo xuyên điều chế, loa đồng trục không phải củ toàn dải, củ 8 inch cho loa trần, củ 4,5 inch kèm biến áp 25 V hoặc 70 V, củ tới 15 inch)
  • Loudspeaker - Wikipedia tiếng Anh (định nghĩa full-range hay wide-range driver, kích thước 3-8 inch, nón phụ giúp tiếng cao toả rộng hơn, tiếng cao phát thành chùm hẹp)
  • Speed of sound - Wikipedia tiếng Anh (tốc độ âm thanh khoảng 343 m/s trong không khí ở 20 °C)
  • Trang sản phẩm Devialet Mania, Devialet Dione, Devialet Phantom Ultimate 98 dB và 108 dB, B&O Beolab 28, Beosound Balance, Beosound A5 trên loadevialet.vn (cấu hình củ loa, công suất, dải tần theo thông số hãng)