Loa Devialet Phantom Ultimate 108 dB trưng bày tại showroom (7)
21 phút đọc

Loa Thùng Kín Là Gì? Khác Loa Có Lỗ Thông Hơi Thế Nào

Chia sẻ:

Loa thùng kín là loa có củ loa trầm gắn trong một hộp kín, không có lỗ thông hơi. Khối khí bị nhốt trong hộp hoạt động như một chiếc lò xo, kéo màng loa về vị trí cũ sau mỗi lần rung. Nhờ vậy tiếng trầm gọn và ít méo, đổi lại muốn xuống sâu bằng loa có lỗ thông hơi thì cần hộp lớn hơn hoặc ampli mạnh hơn.

Điểm chính

  • Dưới điểm cắt, tiếng trầm của thùng kín giảm 12 dB mỗi quãng tám, của loa có lỗ thông hơi (bass reflex) giảm 24 dB, nên tiếng trầm thùng kín tắt dần chứ không hụt đột ngột.
  • Muốn cùng hiệu suất và cùng điểm cắt, hộp thùng kín cần thể tích khoảng gấp đôi hộp có lỗ thông hơi.
  • Dưới tần số điều hưởng, lỗ thông hơi không còn giữ màng loa, nên màng có thể chạy quá giới hạn an toàn với công suất nhỏ hơn nhiều so với thùng kín cùng cỡ.

Đọc nhanh thuật ngữ

Củ loa trầm (woofer)
Củ loa lớn chuyên phát tiếng trầm, màng rung ra vào để đẩy không khí.
Hz (héc)
Số lần rung mỗi giây. Số càng nhỏ, tiếng càng trầm. 1 kHz bằng 1.000 Hz.
dB (đề-xi-ben)
Đơn vị đo độ to. Chênh khoảng 3 dB tương đương gấp đôi công suất ampli cần dùng.
Độ nhạy, hiệu suất
Loa phát to cỡ nào với cùng một mức công suất. Loa kém nhạy cần ampli khỏe hơn.
Điểm cắt -3 dB
Tần số mà ở đó tiếng trầm đã nhỏ đi rõ. Số càng thấp, loa xuống trầm càng sâu.
Quãng tám (octave)
Khoảng tần số gấp đôi, ví dụ từ 40 Hz xuống 20 Hz là một quãng tám.
Tần số điều hưởng
Tần số mà lỗ thông hơi cộng hưởng mạnh nhất, do thể tích hộp và kích thước ống quyết định.
Bass reflex
Kiểu thùng có lỗ hoặc ống thông hơi để tăng tiếng trầm, còn gọi là thùng có cổng.

Khối khí trong loa thùng kín làm việc như lò xo thế nào?

Màng loa rung làm áp suất khí trong hộp thay đổi. Màng đẩy vào thì khí bị nén lại và đẩy màng ra. Màng kéo ra thì khí loãng đi và hút màng về.

Kiểu thiết kế này được Edgar Villchur mô tả năm 1954 với tên gọi treo âm học (acoustic suspension). Mục tiêu đầu tiên là giảm méo tiếng trầm. Khí trong hộp đã giữ màng, nên viền treo củ loa được làm mềm hơn. Lò xo khí đàn hồi đều hơn, giúp màng chuyển động thẳng hơn khi rung mạnh.

Một chu kỳ rung trong thùng kín

1. Màng đẩy vào trong
Khí trong hộp bị nén, áp suất tăng.
2. Khí nén đẩy màng ra
Lực đẩy giúp màng quay về vị trí giữa.
3. Màng kéo ra ngoài
Khí trong hộp loãng đi, áp suất giảm.
4. Khí loãng hút màng về
Màng lại được kéo về giữa. Sóng âm phía sau bị giữ trong hộp.

Khí trong hộp là lò xo thứ hai, làm việc cùng viền treo của củ loa.

Thùng kín cũng không kín tuyệt đối: một lượng khí rất nhỏ vẫn lọt qua viền củ loa hơi xốp, để loa thích nghi khi áp suất không khí thay đổi.

Độ “cứng” của lò xo khí phụ thuộc thể tích hộp. Hộp càng nhỏ, khí càng cứng và tần số cộng hưởng của cả hệ càng bị đẩy lên. Hộp rất lớn thì khí gần như không giữ màng nữa, hệ khi đó gần với kiểu vách vô hạn (infinite baffle). Loa thùng kín đúng nghĩa nằm ở giữa: hộp đủ nhỏ để khí là lực giữ chính.

Loa thùng kín và thùng hở khác nhau ra sao?

Thùng kín giữ toàn bộ sóng phía sau màng loa trong hộp. Thùng hở thì cho sóng phía sau thoát ra ngoài theo một đường tính sẵn. Trên thị trường, “thùng hở” thường chỉ loa có lỗ thông hơi, nhưng đôi khi cũng chỉ kiểu vách hở không có hộp phía sau.

Cắt ngang ba kiểu thùng loa

Thùng kín

khí bị nhốt

Không có lỗ. Khí làm lò xo. Tiếng trầm giảm thoải dưới điểm cắt.

Bass reflex (lỗ thông hơi)

ống

Ống cộng hưởng với khí trong hộp, thêm tiếng trầm quanh tần số điều hưởng.

Màng thụ động

kín khí

Màng không có nam châm thay cho ống. Hộp vẫn kín khí.

Khối vàng: củ loa trầm. Đường viền đậm: vách thùng.

Màng thụ động đứng giữa hai cách trên, được phân tích trong bài passive radiator là gì. Còn vách hở (open baffle) thì không có hộp: sóng trước và sau màng ngược chiều nhau, gặp nhau và triệt tiêu ở tần số thấp, nên vách phải rất rộng mới giữ được tiếng trầm.

Lỗ thông hơi loa có tác dụng gì?

Lỗ thông hơi biến khối khí trong hộp thành một bộ cộng hưởng, giống tiếng “u u” khi thổi qua miệng chai. Hiện tượng này gọi là cộng hưởng Helmholtz. Tần số cộng hưởng do thể tích hộp, chiều dài và tiết diện ống quyết định. Khi chỉnh đúng, sóng từ ống cùng chiều với sóng phía trước màng loa và cộng thêm tiếng trầm.

Tác dụng này chỉ có ở một vùng tần số. Ở mỗi vùng, lỗ thông hơi cư xử khác nhau:

Lỗ thông hơi giúp ở đâu, gây rủi ro ở đâu

Trên vùng trầm
Gần như không ảnh hưởng. Củ loa phát như bình thường.
Quanh tần số điều hưởng
Ống phát cùng chiều với màng loa, tiếng trầm to hơn rõ.
Dưới tần số điều hưởng
Ống không còn cộng thêm tiếng trầm. Màng mất lực giữ của khí, có thể rung quá xa dù công suất nhỏ.

Vùng thứ ba là lý do nhiều hệ bass reflex công suất lớn phải gắn bộ lọc cắt tần số siêu trầm. Ống quá nhỏ còn sinh tiếng gió khi phát to. Ngoài ra, khi mở rất lớn, hiệu quả của ống giảm dần và méo tăng lên, hiện tượng gọi là nén cổng. Nguyên lý thùng có ống thông hơi đã xuất hiện từ bằng sáng chế Mỹ số 1.869.178 nộp năm 1930.

Dù có những rủi ro đó, bass reflex vẫn rất phổ biến vì nó cho nhiều tiếng trầm hơn với cùng một củ loa và cùng mức công suất. Cơ chế của ống chỉ được hiểu rõ từ đầu thập niên 1960, khi các kỹ sư Thiele, Benson và Small xây dựng lý thuyết tính toán.

Cùng một củ loa, thùng kín và bass reflex cho kết quả ra sao

Dễ hiểu nhất là xem một ví dụ mô phỏng bằng phần mềm (không phải đo thật) mà mục Acoustic suspension trên Wikipedia dẫn: cùng một củ loa trầm-trung 5 inch đặt trong thùng kín và trong thùng có lỗ thông hơi.

Chỉ sốThùng kínBass reflexNghĩa là gì
Thể tích trong hộp3,8 lít8 lítThùng kín chưa bằng một nửa
Điểm cắt -3 dB100 Hz50 HzBản có lỗ xuống sâu hơn một quãng tám
Trên 200 HzHai đường đáp ứng gần trùng nhauGiọng hát, nhạc cụ trung âm không đổi
Dưới 32 HzPhát to hơnNhỏ hơnTiếng trầm thùng kín giảm thoải hơn
Ví dụ mô phỏng một củ loa 5 inch, theo Wikipedia (Acoustic suspension).

Bảng cho thấy không có kiểu thùng nào thắng tuyệt đối. Bass reflex xuống sâu hơn ở vùng 50-100 Hz nhưng cần hộp to gấp đôi. Thùng kín nhỏ hơn, tiếng trầm rơi thoải nên lại còn tiếng ở vùng rất sâu dưới 32 Hz.

Giới thiết kế loa gọi sự đánh đổi này là “định luật sắt của Hofmann”: một chiếc loa chỉ đạt được hai trong ba mục tiêu gồm thân nhỏ, trầm sâu và hiệu suất cao. Thùng kín chọn thân nhỏ và độ chính xác, chấp nhận hiệu suất thấp hơn. Với cùng thể tích và cùng điểm cắt, thùng kín kém nhạy hơn tối đa 2,9 dB, tức cần gần gấp đôi công suất ampli ở vùng trầm.

Ưu nhược điểm của loa thùng kín khi nghe thực tế

Ưu điểm lớn nhất của loa thùng kín là tiếng trầm gọn, dứt và ít méo. Nhược điểm là cần thêm công suất hoặc thêm thể tích để xuống sâu. Bảng dưới xếp hai kiểu thùng theo những tình huống người dùng gặp hằng ngày.

Tình huốngLoa thùng kínLoa có lỗ thông hơi
Kê gần tườngKhông có lỗ nên không cần chừa khoảng trống cho lỗLỗ phía sau cần khoảng trống, không kê sát tường
Mở rất toKhông có tiếng gió ở ốngỐng nhỏ có thể ồn gió, hiệu quả ống giảm
Ampli yếuKém nhạy hơn, cần nhiều công suất hơnNhạy hơn quanh tần số điều hưởng
Nhạc có trống, bass nhanhTiếng trầm dứt khoát, độ trễ thấp hơnTiếng trầm ngân dài hơn một chút
Tín hiệu siêu trầm lọt vàoKhí vẫn giữ màngMàng có thể chạy quá biên độ
Tổng hợp từ các mục Acoustic suspension, Bass reflex và Loudspeaker enclosure trên Wikipedia.

Có một điểm phản trực giác về độ “nhanh” của tiếng trầm. Thùng kín đúng là có độ trễ nhóm thấp hơn, tức tiếng trầm ít bị kéo đuôi hơn. Nhưng tai người có nghe ra hay không vẫn còn tranh cãi. Theo phân tích của Thiele, hai hệ đã chỉnh đúng thì khác biệt này nhiều khả năng không nghe thấy. Căn phòng và vị trí đặt loa thường tạo khác biệt lớn hơn.

Cách nhận biết loa đang dùng kiểu thùng nào

Bạn có thể tự kiểm tra trong vài phút mà không cần mở loa. Làm lần lượt các bước sau:

  • Tìm lỗ tròn hoặc khe dài ở mặt trước, mặt sau và đáy loa. Một số loa giấu lỗ dưới đế.
  • Mở một bản nhạc nhiều tiếng trầm ở âm lượng vừa, đưa lòng bàn tay trước lỗ. Thấy luồng khí phả ra theo nhịp trầm thì đó là lỗ thông hơi.
  • Thấy một màng tròn rung theo nhịp trầm nhưng không có lõi nam châm ở giữa thì đó là màng thụ động.
  • Đọc bảng thông số: “sealed”, “closed box” là thùng kín; “ported”, “vented”, “bass reflex” là thùng có lỗ.
Mặt sau loa Devialet Phantom Ultimate 108dB màu trắng với cụm khe ở đuôi loa và củ loa trầm bên hông
Mặt sau Devialet Phantom Ultimate 108dB: cụm khe ở đuôi loa, cạnh các cổng kết nối, và củ loa trầm bên hông.

Lưu ý: không phải lỗ hay khe nào trên thân loa cũng là cổng bass reflex. Phantom là ví dụ: đuôi loa có cụm khe, nhưng hai củ loa trầm nằm trong buồng được bịt kín hoàn toàn, nên khe này không phải cổng dẫn tiếng trầm. Loa có ampli bên trong còn có thể có khe phục vụ việc thoát khí, tản nhiệt. Vì vậy, phép thử bằng bàn tay và bảng thông số đáng tin hơn nhìn bằng mắt.

Chiều ngược lại cũng đúng: loa không thấy lỗ chưa chắc là thùng kín. Lỗ có thể nằm dưới đế hoặc trong khe chân loa, và loa nhỏ hay dùng màng thụ động thay cho ống. Khi bảng thông số không ghi kiểu thùng, cách chắc chắn nhất là hỏi hãng hoặc đại lý.

Devialet Phantom dùng kiểu thùng nào?

Devialet Phantom dùng buồng kín cho phần trầm, kết hợp hai củ loa trầm đặt đối xứng hai bên thân. Hãng gọi thiết kế này là Heart Bass Implosion (HBI). Hai củ loa chuyển động ngược chiều nhau: một bên đẩy ra thì bên kia hút vào, nên lực rung truyền lên vỏ loa triệt tiêu nhau.

Loa Devialet Phantom Ultimate 108dB màu trắng nhìn từ bên hông, thấy mặt tròn của củ loa trầm
Phantom Ultimate 108dB nhìn từ bên hông: mặt tròn viền bóng là củ loa trầm, mỗi bên một củ.

Theo trang sản phẩm Devialet Phantom Ultimate 108dB, buồng kín và cặp loa trầm đối xứng cho phép màng di chuyển xa hơn nhiều so với củ loa thông thường cùng cỡ. Loa công bố dải tần 14 Hz đến 35 kHz (±6 dB) mà không cần thùng cỡ lớn như loa siêu trầm truyền thống.

Nhìn theo “định luật sắt”, có thể hiểu Phantom giữ thân nhỏ và tiếng trầm sâu, còn phần hiệu suất được bù bằng công suất: bản 108dB công bố ampli 1.100 W RMS, kèm công nghệ SAM theo dõi chuyển động màng loa để bù méo. Cả hai phiên bản trong dòng loa Devialet Phantom đang bán đều dùng công nghệ HBI. Với Devialet Mania và các loa B&O, trang sản phẩm không ghi kiểu thùng, nên không nên tự suy đoán từ hình dáng bên ngoài.

Chọn loa thùng kín hay bass reflex theo phòng và gu nghe

Nên chọn theo ba câu hỏi: loa đặt ở đâu, bạn nghe nhạc gì, và ampli khỏe tới đâu.

Khung chọn nhanh kiểu thùng

Nghiêng về thùng kín
Phòng nhỏ, loa phải kê gần tường.
Nghe nhạc mộc, cổ điển, jazz, cần trầm gọn.
Loa active có ampli mạnh và xử lý số bù trầm.
Nghiêng về bass reflex
Phòng rộng, loa có chỗ đứng thoáng phía sau.
Cần âm lượng lớn với ampli vừa phải.
Thích tiếng trầm dày, đầy ở vùng 40-80 Hz.
Cân nhắc màng thụ động
Loa nhỏ mang ra ngoài trời.
Cần hộp kín khí để dễ chống nước, bụi.
Muốn tránh tiếng gió của ống.

Với loa siêu trầm, từ thập niên 2000 phần lớn subwoofer dùng lỗ thông hơi để có nhiều tiếng trầm và âm lượng lớn. Loa sub thùng kín vẫn có chỗ đứng khi cần thân gọn và tiếng trầm chặt. Cách đặt và phối sub với loa chính có trong bài loa subwoofer là gì.

Trong một loa nhiều đường tiếng, kiểu thùng chủ yếu áp cho củ loa trầm. Củ loa trung âm thường có buồng kín riêng, tách khỏi phần trầm. Cách các bộ phận này ghép với nhau được trình bày trong bài cấu tạo loa.

Câu hỏi thường gặp

Bịt lỗ thông hơi loa có sao không?

Không nên tự bịt. Hộp và ống của loa có lỗ được tính toán đi cùng nhau, nên bịt lỗ sẽ làm đáp ứng tiếng trầm lệch khỏi thiết kế, thường là tiếng trầm mỏng đi. Chỉ làm khi hãng có hướng dẫn hoặc phụ kiện đi kèm cho việc này.

Loa có lỗ thông hơi phía sau nên đặt cách tường bao nhiêu?

Loa có lỗ phía sau cần khoảng trống quanh miệng lỗ, không kê sát tường. Khoảng cách cụ thể nên theo hướng dẫn của hãng, vì mỗi loa điều hưởng khác nhau. Kê quá sát thường làm tiếng trầm bị ù.

Loa thùng kín có cần nhồi bông không?

Không bắt buộc, nhưng đây là cách hay dùng. Lớp bông hoặc sợi tiêu âm làm âm truyền chậm hơn, nên hộp hoạt động như lớn thêm, có thể tới khoảng 40% về mặt âm học, đồng thời giảm sóng dội trong hộp.

Loa thùng kín có cần ampli mạnh hơn không?

Thường là có. Với cùng thể tích và cùng điểm cắt, thùng kín kém nhạy hơn tới 2,9 dB so với thùng có lỗ, tức cần gần gấp đôi công suất để đạt cùng âm lượng ở vùng trầm.

Muốn nghe tiếng trầm từ buồng kín của Devialet Phantom trong một căn phòng thật?

Đặt lịch nghe thử hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Loudspeaker enclosure - Wikipedia tiếng Anh (bông tiêu âm tăng thể tích hiệu dụng tới 40%, vách hở, vách vô hạn)
  • Acoustic suspension - Wikipedia tiếng Anh (lò xo khí, thùng kín không kín tuyệt đối, Edgar Villchur 1954, 12 và 24 dB/quãng tám, kém nhạy tối đa 2,9 dB, thể tích gấp khoảng hai lần, ví dụ mô phỏng củ loa 5 inch, phân tích của Thiele về độ trễ nhóm)
  • Bass reflex - Wikipedia tiếng Anh (cộng hưởng Helmholtz, màng mất tải dưới tần số điều hưởng, tiếng gió và nén cổng, lỗ phía sau cần khoảng trống, bằng sáng chế Mỹ 1.869.178, Thiele, Benson và Small)
  • Loudspeaker - Wikipedia tiếng Anh (định luật sắt của Hofmann)
  • Thông số Devialet Phantom Ultimate 108dB (dải tần, công suất, công nghệ HBI, SAM) theo hãng công bố, trên trang sản phẩm và trang danh mục Devialet Phantom của loadevialet.vn