Loa Devialet Phantom Ultimate 98 dB trưng bày tại showroom (1)
26 phút đọc

Tại Sao Loa Có Nam Châm? Nam Châm Làm Gì Trong Loa

Chia sẻ:

Tại sao loa có nam châm? Vì nam châm tạo ra một từ trường cố định. Khi tín hiệu nhạc chạy qua cuộn dây đặt trong từ trường đó, cuộn dây bị đẩy tới rồi kéo lui hàng nghìn lần mỗi giây. Cuộn dây gắn liền với màng loa, nên màng loa rung theo và đẩy không khí thành âm thanh.

Điểm chính

  • Độ mạnh của “động cơ” loa không đo bằng cỡ nam châm mà bằng chỉ số Bl: từ trường trong khe nhân với chiều dài dây quấn. Nam châm to mà khe từ yếu vẫn đẩy màng loa kém.
  • Cùng một thể tích, nam châm neodymium chứa năng lượng từ khoảng 18 lần nam châm ferrite. Đổi lại, neodymium cấp thông dụng chỉ được tính cho tối đa khoảng 80 °C.
  • Thẻ ngân hàng sọc từ loại HiCo cần từ trường khoảng 2.750 Oe mới bị xoá, gấp khoảng 9 lần thẻ khách sạn loại LoCo (300 Oe). Chip trên thẻ không bị nam châm ảnh hưởng.

Đọc nhanh thuật ngữ

Nam châm vĩnh cửu
Nam châm tự giữ từ tính, không cần cắm điện, như nam châm dán tủ lạnh.
Cuộn dây âm (voice coil)
Cuộn dây đồng nhỏ gắn sau màng loa, nơi dòng điện tín hiệu nhạc chạy qua.
Khe từ
Khe hẹp giữa hai cực nam châm. Từ trường dồn mạnh nhất ở đây, cuộn dây nằm trong khe.
Màng loa
Tấm màng rung để đẩy không khí. Màng rung càng nhanh, tiếng càng cao.
T (tesla)
Đơn vị đo độ mạnh của từ trường. Số càng lớn, từ trường càng mạnh.
Oe (oersted)
Đơn vị dùng để ghi mức từ trường cần có để xoá dữ liệu trên sọc từ.

Nam châm và cuộn dây đẩy màng loa như thế nào?

Cuộn dây trong loa hoạt động như một nam châm tạm thời. Nó giống hai thanh nam châm bạn từng chơi hồi nhỏ: cùng cực thì đẩy, khác cực thì hút. Có điều cuộn dây chỉ thành nam châm khi có dòng điện chạy qua.

Tín hiệu nhạc từ ampli là dòng điện đổi chiều liên tục. Dòng điện chạy một chiều thì cuộn dây bị đẩy ra. Dòng điện đổi chiều thì cuộn dây bị kéo vào. Một nốt nhạc 1.000 Hz nghĩa là cuộn dây đổi hướng tới lui 1.000 lần mỗi giây, và màng loa rung đúng nhịp đó.

Trong vật lý, lực này gọi là lực Lorentz, viết gọn là F = B × I × l. B là độ mạnh từ trường trong khe, I là dòng điện, l là chiều dài dây nằm trong từ trường. Muốn lực đẩy lớn hơn mà không tăng dòng điện, phải có từ trường mạnh hơn hoặc nhiều dây hơn trong khe.

Từ dòng điện đến âm thanh: 4 bước trong một củ loa

1. Tín hiệu điện
Ampli gửi dòng điện đổi chiều theo bản nhạc.
2. Cuộn dây trong khe từ
Dòng điện biến cuộn dây thành nam châm tạm thời.
3. Nam châm vĩnh cửu
Từ trường cố định đẩy và kéo cuộn dây theo chiều dòng điện.
4. Màng loa rung
Màng gắn với cuộn dây, đẩy không khí thành sóng âm.

Bỏ nam châm ở bước 3, cuộn dây vẫn có điện nhưng không có gì để đẩy vào, màng loa đứng yên.

Nam châm, cuộn dây và màng loa chỉ là ba trong nhiều bộ phận của một chiếc loa. Toàn bộ đường đi của tín hiệu qua thùng loa, mạch phân tần và ampli được trình bày trong bài cấu tạo loa, gồm cả cách các củ loa trầm, trung, cao chia nhau dải tần.

Sao không dùng nam châm điện cho loa?

Thực ra những chiếc loa đầu tiên dùng nam châm điện. Thời đó nam châm vĩnh cửu đủ mạnh vẫn quá đắt. Loa phải có thêm một cuộn dây riêng, gọi là cuộn kích từ, ăn điện liên tục chỉ để tạo từ trường.

Nam châm điện và nam châm vĩnh cửu trong loa

Nam châm điện (cuộn kích từ)
Cần cấp điện liên tục.
Điện lưới có thể lọt vào tiếng nhạc thành tiếng ù.
Gặp ở loa đời rất đầu.
Nam châm vĩnh cửu
Không cần điện để tạo từ trường.
Không sinh tiếng ù từ nguồn điện.
Có trong gần như mọi loa ngày nay.

Cách này có nhược điểm rõ. Dòng điện lưới chạy qua cuộn kích từ có thể lọt vào tiếng nhạc thành tiếng ù. Khi nam châm vĩnh cửu alnico trở nên phổ biến sau Thế chiến thứ hai, loa dùng cuộn kích từ dần biến mất. Ngày nay rất ít nơi còn sản xuất loại loa này.

Loa nào cũng có nam châm không?

Gần như mọi loa bạn dùng hằng ngày đều có nam châm. Loa Bluetooth, loa máy tính, loa trong tivi, loa điện thoại và tai nghe phần lớn dùng củ loa điện động, tức kiểu cuộn dây chuyển động trong khe từ như đã mô tả. Một số kiểu loa khác cũng cần nam châm, chỉ bố trí theo cách khác.

Kiểu loaCó nam châm?Bộ phận chuyển độngThường gặp ở
Điện động (cuộn dây động)Có, một khối nam châm sau màngMàng loa gắn cuộn dâyLoa Bluetooth, loa máy tính, loa tivi, tai nghe phổ thông
RibbonCó, cần nam châm rất mạnhDải kim loại mỏng nằm giữa từ trườngCủ loa treble cao cấp
Màng phẳng từ tính (planar magnetic)Có, nhiều thanh nam châm hai bên màngMàng phẳng có đường dây in trên mặtTai nghe và loa phẳng cao cấp
Tĩnh điệnKhôngMàng mỏng tích điện giữa hai tấm lướiLoa tấm lớn cho phòng nghe riêng
Chỉ loa tĩnh điện bỏ hẳn nam châm. Các kiểu còn lại đều cần từ trường để đẩy bộ phận chuyển động.

Loa tĩnh điện là ngoại lệ đáng chú ý. Thay vì từ trường, loa dùng điện trường điện áp cao, cỡ vài nghìn vôn, để hút đẩy một tấm màng rất mỏng. Kiểu này nhẹ màng nên tiếng chi tiết, nhưng khó cho tiếng trầm sâu và kén vị trí đặt. Cơ chế này được giải thích kỹ trong bài loa tĩnh điện là gì.

Ba loại nam châm trong loa khác nhau thế nào?

Loa ngày nay dùng chủ yếu ba loại nam châm: ferrite, neodymium và alnico. Ba loại này khác nhau ở độ mạnh, cân nặng, khả năng chịu nóng và giá. Không loại nào tốt nhất cho mọi chiếc loa, mỗi loại hợp một kiểu thiết kế.

Nam châm trong loa đã thay đổi qua các thời kỳ

Những năm đầu
Nam châm điện (cuộn kích từ), cần cấp điện riêng.
Sau Thế chiến 2 đến thập niên 1960
Alnico phổ biến, gọn hơn nam châm điện.
Từ thập niên 1960
Phần lớn nhà sản xuất chuyển sang ferrite vì rẻ hơn.
Từ năm 1984
Neodymium ra đời, dần vào loa nhỏ gọn và tai nghe.

Ferrite, còn gọi là nam châm gốm, là loại thông dụng nhất. Nó rẻ, chịu ẩm tốt và khó bị mất từ tính. Nhược điểm là yếu so với kích thước, nên loa dùng ferrite thường có khối nam châm to và nặng phía sau.

Neodymium là nam châm đất hiếm, mạnh nhất trong ba loại. Nhờ vậy nhà thiết kế làm được củ loa nhỏ và nhẹ mà vẫn có từ trường mạnh. Đó là lý do loa di động và tai nghe dùng nhiều loại này. Điểm yếu của neodymium là sợ nóng, phần dưới sẽ nói rõ.

Alnico là hợp kim nhôm, niken, coban và sắt. Đây là loại chịu nóng tốt nhất, nhưng tương đối dễ bị khử từ, tức yếu dần khi gặp từ trường ngược hoặc va đập. Ngày nay alnico chủ yếu còn ở một số loa và củ loa mang phong cách cổ điển.

Tiêu chíFerriteNeodymiumAlnico
Độ mạnh từ trườngKhoảng 0,35 T1,0-1,4 TCó thể trên 1,2 T
Năng lượng từ so với ferrite cùng thể tíchMốc so sánhKhoảng 18 lầnKhông có số đối chiếu cùng nguồn
Chịu nóngTốtLoại thường đến khoảng 80 °C, loại chịu nhiệt cao nhất đến 230 °CLàm việc đến khoảng 538 °C
Khả năng chống mất từRất tốtTốt ở nhiệt độ thườngKém hơn hai loại kia
Giá và cân nặngRẻ, nặngĐắt hơn, nhẹĐắt, ít dùng
Dành choLoa phổ thông, loa thùng lớnLoa di động, tai nghe, loa cần nhỏ gọnLoa phong cách cổ điển
Số liệu tổng hợp từ các mục Ferrite, Neodymium magnet và Alnico trên Wikipedia tiếng Anh. Con số thật của từng củ loa còn phụ thuộc cấp vật liệu và cách thiết kế khe từ.

Nam châm to hơn thì loa kêu to hơn?

Không hẳn. Nam châm to chưa chắc mạnh hơn, vì một khối neodymium nhỏ có thể vượt một khối ferrite to gấp nhiều lần. Thứ quyết định là chỉ số Bl, tức độ mạnh từ trường trong khe nhân với chiều dài dây quấn nằm trong khe. Bl càng cao, cùng một dòng điện tạo lực đẩy màng càng lớn.

Bl cao giúp loa hiệu quả hơn, tức kêu to hơn với cùng một công suất ampli. Điều này đáng kể vì loa gia đình thông thường chỉ đổi khoảng 1% năng lượng điện thành âm thanh, phần còn lại thành nhiệt. Chỉ số người mua hay gặp để so khả năng này là độ nhạy loa, ghi theo dB. Một loa nhạy hơn 3 dB cho công suất âm gần gấp đôi với cùng một mức điện vào.

Loa kêu to hay nhỏ phụ thuộc vào 4 yếu tố, nam châm chỉ là một

Hệ nam châm
Quyết định Bl, ảnh hưởng độ nhạy và độ “hãm” màng.
Công suất ampli
Dòng điện đưa vào cuộn dây nhiều hay ít.
Màng loa
Diện tích màng và quãng màng được phép di chuyển.
Thùng loa
Giữ hay thoát luồng khí phía sau màng, quyết định tiếng trầm.

Khi so hai loa, xem độ nhạy (dB) và mức âm lượng tối đa (dB SPL) hãng công bố, đừng ước lượng qua cỡ nam châm.

Nhưng Bl không phải càng cao càng tốt trong mọi trường hợp. Bl lớn làm màng loa bị “hãm” mạnh hơn. Tiếng trầm gọn và chắc hơn, nhưng nếu thùng loa không tính cho đúng, tiếng trầm có thể mỏng đi. Vì vậy kỹ sư chọn nam châm cùng lúc với màng loa và thùng loa, không chọn riêng lẻ.

Nhiệt độ ảnh hưởng tới nam châm loa ra sao?

Nóng là kẻ thù của nam châm. Khi loa chạy lớn lâu, cuộn dây nóng lên vì phần lớn điện năng biến thành nhiệt. Nếu khung loa không tản nhiệt kịp, nhiệt có thể làm nam châm vĩnh cửu yếu đi.

Neodymium nhạy với nhiệt nhất trong ba loại. Khả năng chống mất từ của nó giảm mạnh khi vượt khoảng 100 °C. Loại neodymium cấp thường được tính cho tối đa khoảng 80 °C, cấp chịu nhiệt cao nhất lên tới 230 °C. Củ loa công suất lớn dùng neodymium vì thế cần tản nhiệt kỹ.

Mặt sau loa Devialet Phantom Ultimate 108 dB màu trắng với dãy khe tản nhiệt bằng kim loại, trưng bày tại showroom
Mặt sau loa Devialet Phantom Ultimate 108 dB với dãy khe tản nhiệt. Ở loa active, ampli và củ loa nằm chung một thân nên khâu tản nhiệt được tính ngay từ thiết kế.

Với người dùng, điều này dẫn tới vài thói quen đơn giản. Đừng để loa phơi nắng hay đặt sát nguồn nhiệt như lò sưởi. Đừng mở loa sát mức tối đa trong nhiều giờ liền khi loa đã nóng tay. Loa Bluetooth để trong xe ô tô giữa trưa hè là tình huống dễ gặp nhất trong thực tế.

Loa có làm hỏng thẻ từ, điện thoại, ổ cứng không?

Với cách dùng bình thường, nguy cơ rất thấp, nhưng có ngoại lệ. Trong củ loa, từ trường được dồn vào khe từ hẹp để đẩy cuộn dây, nên càng ra xa nam châm, từ trường càng yếu đi rất nhanh. Rủi ro chỉ đáng kể khi vật dễ hỏng nằm sát hoặc dính vào củ loa trần.

Thẻ là chỗ dễ nhầm nhất. Mức từ trường cần để xoá dữ liệu trên sọc từ gọi là độ kháng từ, đo bằng Oe. Số càng cao, thẻ càng khó bị xoá.

Loại thẻLưu dữ liệu bằngMức từ trường để xoáThường gặp ở
Sọc từ LoCo (sọc nâu nhạt)Từ tínhKhoảng 300 OeThẻ phòng khách sạn, thẻ khách
Sọc từ HiCo (sọc đen)Từ tínhKhoảng 2.750 Oe trở lênThẻ ngân hàng, thẻ ra vào
Chip, thẻ chạm (NFC/RFID)Mạch điện tửKhông bị nam châm xoáThẻ ngân hàng gắn chip, thẻ khách sạn đời mới
Một thẻ ngân hàng thường có cả chip lẫn sọc từ HiCo. Chip vẫn hoạt động kể cả khi sọc từ có vấn đề.

Ổ cứng HDD bản thân đã chứa một nam châm neodymium mạnh trong cụm điều khiển đầu đọc. Đặt ổ cứng gần loa thường không đáng lo, chỉ nên tránh áp nam châm trần trực tiếp vào ổ. Điện thoại cũng có nam châm bên trong, ví dụ để gắn phụ kiện sạc không dây.

Mức rủi ro khi để gần nam châm loa

Cần cẩn thận
Thẻ khách sạn sọc từ LoCo, thẻ gửi xe sọc từ cũ. Người dùng máy tạo nhịp tim, thiết bị y tế cấy ghép.
Rủi ro thấp
Thẻ ngân hàng sọc từ HiCo, ổ cứng HDD đặt cách loa, khi không áp sát củ loa trần.
Gần như không ảnh hưởng
Chip thẻ, thẻ chạm NFC, ổ SSD, thẻ nhớ. Các loại này không lưu dữ liệu bằng từ tính.

Người mang máy tạo nhịp tim hay thiết bị y tế cấy ghép nên hỏi bác sĩ về khoảng cách an toàn với nam châm. Để tham khảo, trang hỗ trợ của Apple dẫn khuyến cáo của các nhà sản xuất thiết bị y tế: giữ iPhone cách thiết bị y tế hơn 15 cm, và hơn 30 cm khi đang sạc không dây.

Ba thói quen nên giữ:

  • Không đặt thẻ phòng khách sạn hay thẻ gửi xe lên nóc loa hoặc sát mặt củ loa.
  • Không để củ loa đã tháo rời, nam châm để trần, nằm cạnh ví, thẻ hay ổ cứng.
  • Khi tháo lưới loa, để vít và kẹp giấy tránh xa màng loa, vì nam châm hút vật sắt nhỏ.

Có nên tháo nam châm từ loa cũ không?

Nếu loa còn dùng được thì không nên. Nam châm, khung và cuộn dây được căn chỉnh để cuộn dây nằm đúng giữa khe từ hẹp. Tháo nam châm ra thì củ loa khó lắp lại như cũ, cuộn dây dễ cọ thành khe và loa bị rè.

Mặt cắt hệ nam châm của một củ loa điện động, từ trên xuống

Màng loa và nhện loa: màng rung, nhện loa giữ cuộn dây luôn ở giữa khe.
Tấm cực trên: tấm thép dẫn từ trường về phía khe từ.
Khe từ + cuộn dây: khe chỉ rộng hơn cuộn dây một chút, lệch nhẹ là cuộn dây cọ thành khe.
Nam châm vòng: nguồn từ trường cố định, thường là khối ferrite hoặc neodymium.
Tấm đáy và lõi cực: khép kín đường đi của từ trường, dồn nó vào khe.

Tách nam châm khỏi bộ này là phá thế căn chỉnh giữa khe từ và cuộn dây.

Nếu loa đã hỏng và bạn muốn lấy nam châm, hãy chú ý an toàn. Với loa có nguồn điện, rút điện và chờ máy nguội trước. Nam châm neodymium lớn hơn vài phân khối đủ mạnh để kẹp đau tay khi hai viên hút vào nhau, và có thể vỡ mẻ, văng mảnh khi va mạnh. Đặc biệt, trẻ nhỏ nuốt nhiều viên nam châm có thể bị tổn thương đường ruột nghiêm trọng, nên tuyệt đối không để nam châm loa trong tầm tay trẻ.

Nam châm trong loa Devialet có gì đáng biết?

Với loa Devialet, câu hỏi tại sao loa có nam châm vẫn có cùng một đáp án, vì các củ loa màng rung đều cần từ trường. Tuy vậy, Devialet không công bố loại vật liệu nam châm dùng trong các củ loa của mình. Vì vậy nói Phantom dùng neodymium hay ferrite đều là phỏng đoán. Điều hãng công bố là cách bố trí củ loa và các công nghệ điều khiển chúng.

Sơ đồ cấu tạo loa Devialet Phantom Ultimate 108 dB chỉ vị trí loa woofer hai bên, loa tweeter, loa mid-range và các cổng phía sau
Phantom Ultimate 108 dB có loa tweeter và mid-range ở mặt trước, hai loa woofer đặt đối xứng ở hai bên thân loa.

Theo thông số trên trang sản phẩm, loa Devialet Phantom Ultimate 108dB có 4 củ loa: 1 tweeter, 1 mid-range và 2 woofer đặt hai bên. Loa đạt mức âm lượng tối đa 108 dB SPL ở 1 m, dải tần 14 Hz-35 kHz. Hai woofer đẩy đối xứng nhau trong một khoang kín theo thiết kế HBI, để lực rung hai bên triệt tiêu và thân loa ít bị rung.

Liên hệ với phần trên, đây là cách nhìn hữu ích khi xem loa active. Người mua không cần biết nam châm nặng bao nhiêu gam. Con số đáng đọc là mức dB SPL tối đa, dải tần và cách hãng xử lý độ méo. Cả dòng loa cầu này được tập hợp trong danh mục loa Devialet Phantom, kèm thông số từng phiên bản.

Đọc loa active bằng thông số hãng công bố, không bằng cỡ nam châm

Độ lớn tối đa
Phantom Ultimate 108 dB: 108 dB SPL ở 1 m. Cho biết loa lấp đầy phòng cỡ nào.
Dải tần
14 Hz-35 kHz. Cho biết tiếng trầm xuống sâu đến đâu.
Bố trí củ loa
4 củ loa, 2 woofer đối xứng. Cho biết cách loa chia dải tần và chống rung.

Loại và cân nặng nam châm là chi tiết bên trong, hãng không công bố và người nghe không cần dựa vào.

Câu hỏi thường gặp

Nam châm loa cũ có bị yếu đi theo thời gian không?

Có thể, tuỳ loại. Alnico tương đối dễ bị khử từ, nên loa alnico đời cũ có thể yếu một phần sau nhiều năm. Ferrite chống mất từ rất tốt ở điều kiện thường. Neodymium bền ở nhiệt độ phòng nhưng yếu đi nếu từng bị nóng quá mức cho phép.

Nam châm loa bass có khác loa treble không?

Có khác về kích thước. Củ loa bass có màng lớn và phải di chuyển quãng dài, nên thường cần hệ nam châm lớn hơn để giữ lực đẩy đều. Củ loa treble màng nhỏ và nhẹ, hệ nam châm gọn hơn nhiều. Nguyên lý đẩy kéo cuộn dây thì giống nhau.

Loa có nam châm có hút sắt không?

Có. Nam châm loa hút vật sắt nhỏ như vít, kẹp giấy, nhất là ở sát củ loa. Ở loa đã lắp hoàn chỉnh, thùng loa và lưới che giúp bạn khó chạm vào nam châm. Khi tháo lưới loa, nên giữ vật sắt tránh xa màng loa.

Muốn tận tai nghe một hệ củ loa được điều khiển chính xác tạo ra tiếng trầm và độ lớn thế nào? Hãy đặt lịch nghe thử loa Devialet Phantom tại showroom Loa Devialet Việt Nam.

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia, mục Loudspeaker: khe từ dồn từ trường giữa hai cực nam châm; loa đầu tiên dùng nam châm điện; alnico phổ biến đến thập niên 1960 rồi chuyển sang ferrite; loa gia đình đổi khoảng 1% điện năng thành âm; nhiệt cuộn dây có thể khử từ nam châm; loa tĩnh điện dùng điện trường thay cho từ trường.
  • Wikipedia, mục Neodymium magnet: độ từ dư 1,0-1,4 T, năng lượng từ khoảng 18 lần ferrite theo thể tích, cấp thường đến 80 °C, cấp TH đến 230 °C, phát minh năm 1984, cảnh báo kẹp tay, vỡ mảnh và trẻ nuốt nam châm.
  • Wikipedia, các mục Ferrite (magnet), Alnico, Lorentz force, Thiele/Small parameters, Electrostatic loudspeaker, Hard disk drive.
  • Tiêu chuẩn ISO/IEC 7811-6 (sọc từ kháng từ cao HiCo, khoảng 2.750 Oe) và ISO/IEC 7811-2 (sọc từ kháng từ thấp LoCo); mức LoCo khoảng 300 Oe theo thông số thẻ phòng khách sạn phổ biến.
  • Apple Support, About potential interference with medical devices: khoảng cách khuyến nghị giữa iPhone và thiết bị y tế.
  • Trang sản phẩm Devialet Phantom Ultimate 108dB trên loadevialet.vn (thông số do nhà sản xuất công bố).