Góc trưng bày loa Phantom và Mania trong showroom Devialet
Cập nhật ngày 22 phút đọc

Passive Radiator Là Gì? Màng Thụ Động Tạo Bass Ra Sao

Chia sẻ:

Passive radiator (màng thụ động, còn gọi là màng cộng hưởng) là một tấm màng giống màng loa nhưng không có nam châm, không có cuộn dây và không nối với amply. Nó nằm chung thùng với woofer chính (củ loa trầm). Khi woofer đẩy khí trong thùng, tấm màng rung theo và bổ sung thêm tiếng trầm, giống lỗ thông hơi nhưng không có tiếng gió.

Điểm chính

  • Tăng gấp đôi khối lượng màng thì tần số cộng hưởng giảm khoảng 29%.
  • Dưới tần số điều hưởng, hệ màng thụ động là bộ lọc bậc 5, rơi dốc hơn bass reflex (bậc 4).
  • Thể tích dịch chuyển của màng thụ động nên gấp ít nhất 2 lần woofer chính.

Đọc nhanh thuật ngữ

Woofer là củ loa chuyên phát tiếng trầm. Hz (Hertz) là đơn vị đo độ trầm hoặc độ cao của tiếng: số càng nhỏ, tiếng càng trầm. Bass reflex là thùng loa có một ống hoặc lỗ thông hơi để tăng tiếng trầm. Tần số điều hưởng là tần số mà màng thụ động (hoặc ống thông hơi) rung mạnh nhất, giúp tiếng trầm đầy nhất. DSP là chip xử lý âm thanh số, nằm trong loa và tự chỉnh tiếng.

Màng thụ động cộng hưởng với khối khí trong thùng như thế nào

Hãy hình dung tấm màng như một quả nặng treo trên lò xo. Quả nặng là chính tấm màng cùng vật nặng gắn thêm trên đó. Lò xo là khối khí bị nhốt trong thùng kín, cộng với viền cao su giữ màng. Woofer đẩy vào thì khí bị nén và đẩy màng ra. Woofer kéo ra thì khí giãn và hút màng vào.

Đường đi của năng lượng gồm năm bước dưới đây. Điểm đáng nhớ: không có dây điện nào nối tới màng thụ động.

  1. Amply chỉ cấp tín hiệu cho woofer chính.
  2. Nam châm và cuộn dây của woofer đẩy kéo màng, phát tiếng ra phía trước và nén khí phía sau.
  3. Khối khí trong thùng đóng vai lò xo, truyền áp suất tới màng thụ động.
  4. Màng dao động theo áp suất khí mà không dùng điện. Quanh tần số cộng hưởng, màng rung mạnh nhất và phát tiếng cùng chiều với mặt trước woofer, nên hai nguồn tiếng cộng lại, và tiếng trầm bổ sung mạnh nhất ở đó.
  5. Nguyên lý này giống cộng hưởng Helmholtz của thùng bass reflex: ở bậc gần đúng đầu tiên, màng thụ động hoạt động như một lỗ thông hơi có cùng khối lượng âm học. Lỗ thông hơi được chỉnh bằng chiều dài và tiết diện ống, còn màng thụ động được chỉnh bằng khối lượng, thường là gắn thêm vật nặng lên tâm màng.

Muốn đọc các thông số khối lượng, độ đàn hồi và tần số cộng hưởng mà nhà thiết kế dựa vào, xem bài thông số Thiele Small.

Tính nhanh: thêm khối lượng thì tần số đổi bao nhiêu

Tần số cộng hưởng của hệ quả nặng và lò xo tỉ lệ nghịch với căn bậc hai của khối lượng. Nếu giữ nguyên thùng loa và chỉ thay khối lượng màng, bạn có thể ước lượng tần số mới mà không cần phần mềm mô phỏng.

Công thức ước lượng: tần số mới = tần số cũ x căn bậc hai của (khối lượng cũ / khối lượng mới).

Thử với tần số cũ là 50 Hz. Khối lượng tăng 1,5 lần thì tần số còn khoảng 82%, tức xuống khoảng 41 Hz. Tăng gấp 2 lần thì còn khoảng 71%, tức khoảng 35 Hz. Tăng gấp 4 lần thì còn đúng 50%, tức 25 Hz. Phép tính bỏ qua khối lượng không khí kéo theo màng và độ cứng viền treo, nên chỉ dùng để định hướng, không thay cho đo thực tế.

Khối lượng màng tăngTần số còn lạiVí dụ từ 50 Hz
1,5 lầnCòn khoảng 82%50 Hz xuống khoảng 41 Hz
2 lầnCòn khoảng 71%50 Hz xuống khoảng 35 Hz
4 lầnCòn đúng 50%50 Hz xuống 25 Hz
Ước lượng theo công thức ở trên, chỉ để định hướng.

Phép tính cũng cho thấy giới hạn của cách làm này. Muốn hạ tần số xuống một nửa phải tăng khối lượng gấp bốn lần. Màng nặng hơn lại cần chạy xa hơn (hành trình lớn hơn) để đẩy cùng lượng khí.

Vì vậy hướng dẫn thiết kế của các nhà sản xuất linh kiện loa thường đặt quy tắc: thể tích dịch chuyển của màng thụ động (diện tích màng nhân hành trình tối đa) phải ít nhất gấp đôi woofer chính. Màng thiếu thể tích sẽ chạm giới hạn trước woofer và gây méo đúng ở dải trầm mà nó được thêm vào để hỗ trợ.

Ba vùng tần số: màng thụ động làm gì ở mỗi vùng

Màng thụ động cư xử khác nhau tùy tiếng cao hay thấp, và điều này quyết định chất bass bạn nghe. Có thể chia thành ba vùng quanh tần số điều hưởng. Độ trễ của màng thụ động còn ảnh hưởng tới đáp ứng xung, tức tiếng trầm dừng gọn hay kéo đuôi.

Trên tần số điều hưởng, woofer phát gần như toàn bộ tiếng, còn màng nặng nên gần như đứng yên. Quanh tần số điều hưởng, màng rung mạnh và cộng tiếng cùng pha với woofer; woofer phải chạy ít hơn nên méo giảm. Dưới tần số điều hưởng, màng chuyển động ngược pha và triệt tiêu tiếng của woofer, nên tiếng trầm rơi rất dốc, woofer mất tải và dễ chạy quá mức.

Tại tần số cộng hưởng tự do của riêng màng thụ động còn có một điểm lõm (notch), làm tiếng bên dưới vùng điều hưởng rơi dốc hơn thùng bass reflex.

Vùng thứ ba cần cẩn trọng nhất. Bên dưới tần số điều hưởng, khối khí không còn giữ woofer lại, nên màng woofer có thể chạy rất xa mà phát ra rất ít tiếng. Thiết kế tốt thường đặt bộ lọc cắt tiếng siêu trầm, hoặc dùng xử lý số để giới hạn biên độ ở dải này. Với loa di động có sẵn DSP, phần bảo vệ này nằm trong phần mềm, người dùng không cần can thiệp.

Passive radiator khác gì lỗ thông hơi bass reflex và thùng kín?

Passive radiator nằm giữa hai kiểu thùng quen thuộc: nó tận dụng cộng hưởng như bass reflex nhưng thùng vẫn kín khí như thùng kín. Bảng dưới đây so sánh bốn cách tạo bass, gồm cả cách dùng hai woofer đối xứng trong buồng kín mà Devialet áp dụng trên Phantom. “dB/quãng tám” cho biết tiếng trầm rơi nhanh cỡ nào khi xuống thấp: số càng lớn, rơi càng dốc.

Tiêu chíThùng kínBass reflex (lỗ thông hơi)Passive radiatorHai woofer đối xứng, buồng kín
Bậc bộ lọc thông caoBậc 2, khoảng 12 dB/quãng támBậc 4, khoảng 24 dB/quãng támBậc 5, thêm điểm lõmNhư thùng kín
Yếu tố điều hưởngThể tích thùngChiều dài và tiết diện ốngKhối lượng màngThể tích buồng và xử lý số
Tiếng gió, cộng hưởng ốngKhông cóCó thể xuất hiện khi ống nhỏ, phát lớnKhông cóKhông có
Trong thùng nhỏ, điều hưởng thấpBass lên sớm, cần DSP bùỐng phải rất dài, khó bố tríThêm khối lượng, không cần ốngCần woofer chạy xa, amply mạnh
Đáp ứng quá độ (tiếng trầm dứt khoát hay kéo đuôi)Tốt nhất trong bốnKém hơn do độ trễ nhóm tăngKém hơn bass reflex một chút do điểm lõmNhư thùng kín
Chống nước, bụiDễKhó, ống luôn hởDễ, thùng kín khíDễ
Chi phí, độ phức tạpThấpThấpCao hơn: màng phải chế tạo chính xác như một driverCao: hai driver, hai kênh amply
Tổng hợp từ các mục Loudspeaker enclosure, Bass reflex và Passive radiator trên Wikipedia; cột cuối mô tả nguyên lý chung của cách đặt woofer đối xứng.

Đọc theo hàng, passive radiator thắng ở ba điểm: không có tiếng gió vì không có luồng khí nhanh đi qua, chỉnh bằng khối lượng thay vì ống dài, và thùng vẫn kín khí nên dễ chống nước, bụi. Cái giá là tiếng trầm rơi dốc hơn dưới vùng điều hưởng và linh kiện đắt hơn ống nhựa. Woofer chính trong cả bốn cách vẫn là củ loa điện động thông thường; cấu tạo của nó được giải thích trong bài loa woofer là gì.

Vì sao loa di động và loa nhỏ hay dùng passive radiator?

Loa nhỏ dùng passive radiator vì đó là cách thực tế nhất để có bass sâu trong thùng chỉ vài lít. Wikipedia liệt kê loa Bluetooth, loa stereo nhỏ gọn, thùng subwoofer (loa siêu trầm) và âm thanh xe hơi là những nhóm sản phẩm dùng màng thụ động phổ biến. Có ba lý do kỹ thuật.

Thứ nhất là chuyện ống. Thùng càng nhỏ và tần số điều hưởng càng thấp thì ống thông hơi càng phải dài, có khi dài hơn cả thân loa. Màng thụ động thay chiều dài ống bằng khối lượng gắn trên một tấm phẳng, chỉ chiếm một mặt thùng.

Với cùng mục tiêu bass sâu trong thùng vài lít, lỗ thông hơi cần ống dài chiếm chỗ bên trong, miệng ống hở nên khó chống nước, và khi phát lớn có thể sinh tiếng gió. Màng thụ động chỉ chiếm diện tích một mặt thùng, thùng kín khí nên dễ đạt chuẩn chống nước, và được chỉnh bằng vật nặng trên màng. Đổi lại, màng cần nhiều diện tích bề mặt hơn miệng ống, nên loa di động thường đặt màng ở mặt sau hoặc hai đầu.

Thứ hai là chống nước và bụi. Loa mang ra hồ bơi, bãi biển cần thùng kín khí; một ống thông hơi luôn là lối vào cho nước và cát. Thứ ba là tiếng ồn: ống nhỏ trong loa nhỏ dễ sinh tiếng gió khi phát lớn, còn màng thụ động thì không có luồng khí tốc độ cao nào đi qua.

Loa Devialet Mania màu xám dùng ngoài trời bên hồ bơi, tình huống cần thùng loa kín khí chống nước

Passive radiator có nhược điểm gì?

Nhược điểm chính của passive radiator là bass rơi rất nhanh bên dưới tần số điều hưởng và giá thành cao hơn ống thông hơi. Loa dùng màng thụ động vì thế thường cho bass chắc, đầy trong một dải nhất định rồi hụt hẳn, thay vì nhạt dần.

Có bốn đánh đổi khi chọn màng thụ động. Về tiếng, hệ bậc 5 làm các nốt thấp hơn vùng điều hưởng nhỏ đi rõ rệt. Về độ dứt khoát, điểm lõm khiến tiếng trầm kém bass reflex một chút. Về hành trình, khi phát rất lớn ở dải siêu trầm, màng chạm giới hạn và méo. Về chi phí, màng phải được chế tạo chính xác như một củ loa.

Vì giới hạn hành trình, nhiều loa có DSP tự hạ tiếng trầm khi tăng âm lượng. Màng thụ động cũng không thay được subwoofer: nó chỉ mở rộng dải trầm của woofer chính, không thêm công suất hay dải tần mà woofer không phát được.

Cách nhận biết passive radiator trên loa

Bạn có thể nhận ra màng thụ động bằng mắt và tay trong vài phút, không cần dụng cụ. Bốn bước dưới đây áp dụng cho loa đã tắt nguồn hoặc phát nhạc ở âm lượng vừa phải.

  1. Quan sát: màng phẳng hoặc có logo, không có nắp chống bụi hay khe nam châm phía sau.
  2. Phát bass: màng rung rõ khi phát nốt trầm, gần như đứng yên với giọng hát.
  3. Ấn nhẹ khi tắt loa: ấn một màng, màng đối diện hoặc woofer nhích theo do khí bị nén.
  4. Đối chiếu bảng thông số của hãng, mục driver có ghi “passive radiator” không.

Ở bước 3 chỉ ấn thật nhẹ bằng đầu ngón tay; ấn mạnh có thể làm lệch viền treo của màng.

Hai lỗi sử dụng hay gặp liên quan trực tiếp tới màng thụ động. Đặt loa úp mặt có màng xuống nệm, sofa hay để trong túi vải dày sẽ cản chuyển động và làm hụt bass. Màng hoặc viền treo bị rách thì thùng không còn kín khí, hệ mất cộng hưởng đúng tần số đã tính, bass yếu hẳn và có thể kèm tiếng xì. Khi thấy bass của loa di động tụt bất thường, đây là hai điểm nên kiểm tra trước.

Devialet Phantom và Mania tạo bass theo cách nào

Devialet Phantom không dùng passive radiator mà dùng hai woofer chủ động đặt đối xứng trong buồng kín. Theo trang sản phẩm Devialet Phantom Ultimate 98 dB, loa có một củ toàn dải dome nhôm hướng ra trước và hai loa trầm dome nhôm 4,5 inch ở hai bên, phân tần tại 525 Hz. Công nghệ HBI của hãng dùng buồng kín và củ loa đối xứng để tái tạo bass xuống 18 Hz.

Cận cảnh mặt bên loa Devialet Phantom Ultimate 98 dB bản Opéra de Paris với vành vàng bao quanh vị trí loa trầm
Mặt bên Phantom Ultimate 98 dB: mỗi bên là một loa trầm chủ động có amply riêng, không phải màng thụ động.

Khác biệt nằm ở nguồn năng lượng. Màng thụ động chỉ nhận năng lượng gián tiếp qua khối khí và chỉ mạnh quanh tần số điều hưởng. Hai woofer đối xứng của Phantom đều được amply đẩy trực tiếp, chuyển động ngược chiều nhau nên lực rung lên thân loa triệt tiêu. Về nguyên lý, buồng kín cho tiếng trầm rơi thoải như thùng kín thay vì dốc như hệ màng thụ động. Bảng thông số ghi dải tần 18 Hz - 25 kHz (±6 dB) và khuyến nghị đặt loa cách tường 20-30 cm.

Loa di động Devialet Mania bản Opéra de Paris màu trắng với vành vàng, đặt trên đế sạc trong tủ trưng bày nền tối
Devialet Mania bản Opéra de Paris: thông số công bố gồm 4 loa toàn dải và 2 loa trầm có kênh amply riêng.

Với loa di động trong dòng loa Devialet Mania, trang sản phẩm ghi 6 củ loa gồm 4 loa toàn dải nhôm và 2 loa trầm. Công suất là 2 x 38 W cho loa trầm và 4 x 25 W cho loa toàn dải, tổng 176 W Class D. Dải tần là 30 Hz - 20 kHz và áp suất âm tối đa 95 dB SPL tại 1 m.

Hai loa trầm được cấp công suất riêng, tức là củ loa chủ động; tài liệu công bố không nhắc tới màng thụ động. Vì vậy, khi so Mania với một loa Bluetooth dùng passive radiator, hãy đối chiếu dải tần công bố và cách loa phát bass ở âm lượng lớn, thay vì đếm số màng nhìn thấy.

Câu hỏi thường gặp

Passive radiator có phát ra âm thanh không?

Có, nhưng chỉ ở dải trầm quanh tần số điều hưởng. Màng thụ động không nhận tín hiệu điện; nó dao động theo áp suất khí trong thùng do woofer tạo ra và phát âm bổ sung cho woofer ở dải đó.

Loa có passive radiator có cần amply riêng cho màng không?

Không. Màng thụ động không có nam châm và cuộn dây nên không nối với amply. Toàn bộ công suất đi vào woofer chính, màng thụ động chỉ tận dụng năng lượng khí phía sau woofer.

Passive radiator khác subwoofer thế nào?

Subwoofer là loa trầm chủ động có driver, amply và thùng riêng, phát dải siêu trầm theo tín hiệu được lọc. Passive radiator chỉ là một bộ phận trong thùng loa, mở rộng dải trầm của woofer sẵn có chứ không tạo thêm công suất hay dải tần mới.

Thay màng thụ động khác loại có được không?

Chỉ nên thay đúng linh kiện của hãng. Khối lượng và độ cứng viền treo quyết định tần số điều hưởng, nên màng khác thông số sẽ làm lệch tần số cộng hưởng, bass có thể bị ù hoặc hụt so với thiết kế gốc.

Muốn nghe khác biệt giữa bass của loa di động và bass từ hai woofer đối xứng trong buồng kín?

Đặt lịch nghe thử hoặc gọi Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia - Passive radiator (speaker) (không có cuộn dây, nam châm; cộng hưởng theo khối lượng và độ đàn hồi khí; tinh chỉnh bằng khối lượng; tương đương lỗ thông hơi ở bậc gần đúng đầu; hệ bậc 5; điểm lõm và đáp ứng quá độ; ứng dụng trong loa Bluetooth, loa nhỏ, subwoofer, xe hơi)
  • Wikipedia - Loudspeaker enclosure (thùng kín 12 dB/quãng tám, bass reflex 24 dB/quãng tám, passive radiator cần chế tạo chính xác, giới hạn hành trình)
  • Wikipedia - Bass reflex (cộng hưởng Helmholtz, tiếng gió ở ống nhỏ, độ trễ nhóm, woofer mất tải dưới tần số điều hưởng; passive radiator cần nhiều diện tích mặt thùng hơn)
  • R. H. Small (1974), Passive-Radiator Loudspeaker Systems, Journal of the Audio Engineering Society, tập 22, số 8 và số 9
  • Tài liệu hướng dẫn thiết kế passive radiator của nhà sản xuất linh kiện loa (thể tích dịch chuyển Vd của màng thụ động tối thiểu gấp 2 lần woofer chính)
  • Thông số Devialet Phantom Ultimate 98 dB và Devialet Mania theo trang sản phẩm trên loadevialet.vn