So Sánh Devialet Phantom Ultimate 108dB vs B&O Beosound 2 Gen 3
Cập nhật ngày 17 phút đọc

Thông số Thiele Small: Fs, Qts, Vas và cách tính thùng loa

Chia sẻ:

Thông số Thiele Small (T/S) là bộ số mô tả đặc tính của một củ loa riêng lẻ, để người thiết kế biết nên làm thùng loa lớn cỡ nào và kiểu gì. Bộ số do Neville Thiele và Richard Small xây dựng. Ba số quan trọng nhất là Fs (tần số mà củ loa tự rung mạnh nhất), Qts (độ “phanh” của củ loa) và Vas (thể tích không khí tương đương độ mềm của củ loa). Người chỉ mua loa thành phẩm không cần tính các số này.

Điểm chính

  • Ba số Fs, Qts, Vas đủ để tính thùng kín; thêm EBP (Fs chia Qes) để chọn kiểu thùng.
  • Củ loa 10 inch giả định (Qts 0,39) cần thùng kín 35,3 L để đạt Qtc 0,707, nhưng 126,4 L để đạt Qtc 0,5.
  • T/S là số đo ở tín hiệu nhỏ, lệch theo mức kích và nhiệt độ; loa active xử lý số như Phantom Ultimate không suy ra thùng từ T/S được.

Đọc nhanh thuật ngữ

Driver là củ loa, bộ phận rung để phát ra tiếng. Thùng loa là hộp chứa củ loa: thùng kín không có lỗ, thùng bass reflex có thêm cổng thông hơi để tăng tiếng trầm. Cộng hưởng là tần số mà vật tự rung mạnh nhất, giống dây đàn được gảy. Hệ treo là phần vành và gân đỡ màng loa, quyết định màng loa mềm hay cứng. Tín hiệu nhỏ nghĩa là khi đo, chỉ cho loa phát rất nhỏ để các số không bị lệch do loa chạy mạnh.

Mỗi thông số Thiele Small nói lên điều gì?

Các thông số chia thành bốn nhóm, nối với nhau bằng công thức. Nhóm cơ học (Sd, Mms, Cms, Rms) và nhóm điện (Re, Le, BL) là số đo gốc. Nhóm tín hiệu nhỏ (Fs, Qes, Qms, Qts, Vas) được suy ra từ hai nhóm đó. Xmax cùng Pe, Vd thuộc nhóm giới hạn khi loa chạy mạnh. Vì vậy Qts không phải đặc tính riêng lẻ mà là kết quả của cả phần cơ lẫn phần điện của driver loa.

Thông sốÝ nghĩaĐọc thế nào trong thực tế
FsTần số cộng hưởng của củ loa khi chưa lắp thùngFs thấp kết hợp Vas lớn cho hệ lớn, mềm; Fs cao khó đạt tiếng trầm sâu dù thùng lớn
QtsHệ số phẩm chất tổng, bằng Qes·Qms chia (Qes + Qms)Cho biết mức giảm chấn tại Fs, quyết định đường đáp tuyến quanh Fs có nhô lên hay không
QesHệ số phẩm chất phần điệnPhụ thuộc BL và Re; trở kháng đầu ra của ampli phải cộng vào Re khi tính
QmsHệ số phẩm chất phần cơThường nằm trong khoảng 0,5 đến 10, giá trị điển hình khoảng 3
VasThể tích khí có độ đàn hồi bằng hệ treo của loaVas lớn nghĩa là hệ treo mềm, cần thùng lớn hơn; tính bằng ρ·c²·Sd²·Cms
ReĐiện trở một chiều của cuộn dây (Ω)Khác trở kháng danh định 4, 8 hay 16 Ω ghi trên loa
LeĐộ tự cảm cuộn dây (H)Giới hạn đầu ra dải cao; Le thay đổi theo hành trình màng loa là một nguồn méo
SdDiện tích hiệu dụng của màng loaDiện tích càng lớn, mỗi milimet dịch chuyển đẩy được càng nhiều không khí
XmaxHành trình tuyến tính tối đa của màng loa (mm)Quyết định lượng không khí tối đa loa đẩy được trước khi méo tăng mạnh
BLTích mật độ từ thông và chiều dài dây trong khe từ (T·m)BL lớn làm Qes thấp, loa giảm chấn điện mạnh hơn
MmsKhối lượng phần chuyển động, kể cả tải không khí (kg)Cùng độ cứng hệ treo, Mms lớn đẩy Fs xuống thấp
Định nghĩa và công thức theo trang tổng hợp thông số Thiele/Small trên Wikipedia; phần đọc thực tế là diễn giải từ các công thức đó.

Các công thức nối nhóm đo gốc với nhóm suy ra: Fs bằng 1 chia 2π√(Cms·Mms); Qes bằng 2π·Fs·Mms·Re chia BL bình phương; Qms bằng 2π·Fs·Mms chia Rms; Vas bằng ρ·c²·Sd²·Cms. Trong đó mật độ không khí ρ là 1,184 kg/m³ và tốc độ âm c là 346,1 m/s ở 25 °C. Người không tự tính có thể bỏ qua công thức, chỉ cần biết các số liên quan với nhau. Cấu tạo vật lý của màng, khung treo và nam châm xem thêm ở bài cấu tạo loa.

Qts bao nhiêu thì chọn thùng kín hay bass reflex?

Qts thấp nghiêng về thùng bass reflex, Qts trung bình hợp thùng kín, Qts cao hợp lắp hở hoặc baffle vô hạn (tấm chắn rất lớn, coi như không có thùng). Đây là nguyên tắc kinh nghiệm để lọc nhanh, không phải quy tắc cứng. Chỉ số EBP (Fs chia Qes) giúp phân xử khi Qts nằm sát ranh giới.

Chỉ sốGiá trịNghiêng về
Qts0,4 trở xuốngThùng bass reflex
Qts0,4 đến 0,7Thùng kín
Qts0,7 trở lênLắp hở hoặc baffle vô hạn
EBP = Fs / QesTrên 100Thùng bass reflex
EBP = Fs / QesDưới 50Thùng kín
EBP = Fs / Qes50 đến 100Dùng được cả hai

Mốc Qts theo hướng dẫn phổ biến trong ngành âm thanh chuyên nghiệp (một số tài liệu thiết kế dùng khoảng khác, ví dụ 0,3 đến 0,9 cho thùng kín). Mốc EBP theo Wikipedia.

Hai kiểu thùng khác nhau ở cách xử lý sóng âm phía sau màng loa. Thùng kín dùng khối khí bên trong như một lò xo đưa màng về vị trí nghỉ, tiếng trầm giảm 12 dB mỗi quãng tám (mỗi lần tần số giảm một nửa) dưới tần số cắt. Thùng bass reflex mở cổng để tận dụng cộng hưởng Helmholtz, cho thêm âm lượng quanh tần số điều hưởng nhưng tiếng giảm nhanh hơn, 24 dB mỗi quãng tám bên dưới. Thùng cho loa subwoofer thường là nơi sự đánh đổi này lộ rõ nhất.

Ví dụ tính thùng kín từ Fs, Qts và Vas

Giả sử một củ loa 10 inch có Fs 35 Hz, Qes 0,45, Qms 3,0, Vas 80 L và Re 5,5 Ω (số giả định để minh họa, không phải một model cụ thể). Từ đó Qts = 0,45 × 3,0 chia 3,45 = 0,391 và EBP = 35 chia 0,45 = 77,8, tức nằm giữa 50 và 100: cả hai kiểu thùng đều khả thi.

Tính thùng kín theo bốn bước, trong đó Qtc là độ “phanh” của cả hệ sau khi củ loa đã nằm trong thùng:

  1. Lấy số Fs, Qts, Vas từ datasheet, không cần công thức.
  2. Chọn mục tiêu Qtc, ví dụ 0,707.
  3. Tính thể tích thùng: Vb = Vas / ((Qtc/Qts)² - 1).
  4. Tính tần số cộng hưởng của hệ: Fc = Fs × Qtc / Qts.
Qtc mục tiêuThể tích thùng VbTần số cộng hưởng Fc
0,5126,4 L44,7 Hz
0,70735,3 L63,2 Hz
0,918,6 L80,5 Hz
1,014,5 L89,4 Hz
Kết quả cho củ loa giả định Fs 35 Hz, Qts 0,391, Vas 80 L. Công thức hệ thùng kín từ chuỗi bài của Small trên JAES; đã tính ngược kiểm tra: Qtc = Qts·√(1 + Vas/Vb) cho đúng giá trị mục tiêu ở cả bốn dòng.

Đọc bảng thế nào? Qtc 0,707 là điểm Butterworth: đường đáp tuyến phẳng nhất, tần số cắt -3 dB trùng Fc. Thùng càng nhỏ thì Qtc càng cao, đường đáp tuyến xuất hiện một chỗ nhô lên quanh Fc, nghe tiếng trầm “bùng” hơn.

Có hai ràng buộc ít được nói tới. Thứ nhất, thùng kín chỉ làm Qtc tăng so với Qts, không bao giờ giảm, nên củ loa Qts 0,8 không thể đạt 0,707 trong thùng kín (công thức ra Vb âm). Thứ hai, củ Qts 0,25 đạt 0,707 trong thùng chỉ 11,4 L nhưng Fc bị đẩy lên 99 Hz, vì vậy loa Qts thấp hợp bass reflex hơn.

Ampli cũng chen vào phép tính. Nếu đầu ra ampli cộng thêm 1 Ω vào Re 5,5 Ω, Qes tăng từ 0,45 lên 0,532 và Qts từ 0,391 lên 0,452; thể tích cho Qtc 0,707 nhảy từ 35,3 L lên 55,2 L.

Driver có Xmax thấp thì thiết kế thùng thế nào?

Xmax là quãng màng loa đi tới đi lui được mà vẫn ít méo. Xmax thấp giới hạn thể tích không khí tối đa Vd = Sd × Xmax mà củ loa đẩy được. Với màng loa Sd 330 cm², Xmax 4 mm cho Vd 132 cm³, còn Xmax 8 mm cho 264 cm³.

Với driver Xmax thấp, thùng kín là lựa chọn an toàn hơn vì khối khí đóng vai trò lò xo ở mọi tần số. Thùng bass reflex đòi hỏi thận trọng: bên dưới tần số điều hưởng, cổng không còn hỗ trợ, màng loa dịch chuyển lớn mà ra ít âm. Vì vậy cần bộ lọc cắt tần số cực thấp (subsonic) để màng không chạm giới hạn Xmax. Thùng kín có thể tăng thể tích hiệu dụng tới khoảng 40% nhờ chèn bông sợi, theo Wikipedia.

Thông số Thiele Small đo ở điều kiện nào, sai số bao nhiêu?

Thông số Thiele Small là giá trị tuyến tính hóa ở tín hiệu nhỏ, nên chúng thay đổi theo mức kích, nhiệt độ cuộn dây và tuổi củ loa. Tên gọi xuất phát từ A. Neville Thiele (Đài phát thanh ABC, Úc) và Richard H. Small (Đại học Sydney). Bài về thùng bass reflex của Thiele năm 1961 được đăng lại trên tạp chí JAES năm 1971; Small công bố chuỗi bài về hệ thùng kín, thùng bass reflex và loa thụ động trong giai đoạn 1972-1974.

Độ lệch có thể lớn: Fs đo được của một driver 110 mm là 95 Hz khi kích 0,5 V nhưng chỉ còn 64 Hz khi kích 5 V. Qes và Qts có thể giảm hơn 13% khi kích tăng từ 0,5 V lên 4 V, và phần cơ của củ loa có thể đổi tới khoảng 15% trong những giờ đầu sử dụng.

Phương pháp DIY cổ điển của Thiele đo ở không khí tự do với điện trở nối tiếp 500 đến 1.000 Ω, và sai số tăng khi Zmax cao. Với hệ phức tạp hoặc có cân chỉnh tần số nặng, nên đo lại sau giai đoạn chạy rà.

Vì sao T/S không đủ để giải thích loa Devialet?

T/S mô tả một củ loa đứng riêng trong thùng thụ động. Loa active xử lý số bù méo theo thời gian thực thì vận hành khác. Trang sản phẩm chính hãng của loa Devialet Phantom Ultimate 108dB công bố đáp ứng 14 Hz - 35 kHz (±6 dB), 108 dB SPL ở 1 m, 1.100 W RMS mỗi loa và xử lý 32-bit/96 kHz, nhưng không công bố Fs, Qts, Vas, Xmax, độ nhạy dB/W/m hay mức méo.

Sơ đồ cấu tạo loa Devialet Phantom Ultimate 108dB
Sơ đồ cấu tạo loa Devialet Phantom Ultimate 108dB: driver bass nằm trong buồng kín theo mô tả của hãng.

Hai cơ chế trong mô tả của hãng khiến phép tính thùng truyền thống không áp dụng được. Với HBI (Heart Bass Implosion), driver bass đặt trong buồng kín, chuyển động đối xứng triệt tiêu rung thùng và cho hành trình lớn hơn driver cùng cỡ thông thường. Nhờ đó loa xuống tới 14 Hz mà không cần thùng sub lớn; hãng không nêu con số Xmax. Với SAM (Speaker Active Matching), thuật toán phần mềm liên tục mô hình hóa chuyển động của màng loa và buồng, theo dõi độ dịch chuyển, vận tốc và gia tốc để hiệu chỉnh méo.

Mặt sau loa Devialet Phantom Ultimate 108dB với khe tản nhiệt và củ loa woofer

Nói gọn lại, thông số T/S là giá trị cố định đo ở tín hiệu nhỏ, dùng để chọn thùng thụ động trước khi chế tạo. Mô hình SAM thì theo dõi chuyển động màng loa liên tục khi phát nhạc và bù méo ngay trong lúc loa đang chạy.

Do đó, khi so sánh các loa trong dòng loa Devialet Phantom, nên dựa vào đáp ứng tần số và mức SPL công bố, thay vì cố suy ngược T/S.

Câu hỏi thường gặp

Có cần quan tâm thông số Thiele Small khi mua loa thành phẩm không?

Không cần. Thông số Thiele Small dành cho người tự thiết kế thùng hoặc thay củ loa. Loa thành phẩm đã được hãng cân chỉnh sẵn, và loa active xử lý số có bù méo riêng.

Thông số Thiele Small có cho biết loa hay hay dở không?

Không. Thông số Thiele Small chỉ cho biết củ loa hợp thùng nào và cần bao nhiêu lít. Chất lượng âm thanh còn phụ thuộc phân tần, độ méo, vật liệu và căn chỉnh tổng thể.

Re 8 Ω có phải là trở kháng danh định không?

Không. Re là điện trở một chiều của cuộn dây, thường thấp hơn trở kháng danh định. Trở kháng danh định là mốc quy ước 4, 8 hoặc 16 Ω ghi trên loa.

Có phải đo lại thông số Thiele Small sau khi dùng loa một thời gian không?

Có thể cần. Phần cơ của củ loa có thể đổi tới khoảng 15% trong những giờ đầu, nên với hệ phức tạp hoặc cân chỉnh nặng, nên đo sau giai đoạn chạy rà.

Muốn nghe cách một loa active xử lý số cho bass sâu mà không cần thùng sub lớn?

Đặt lịch nghe thử tại showroom hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia, Thiele/Small parameters: định nghĩa, công thức, EBP, ghi chú đo đạc và nguồn gốc (https://en.wikipedia.org/wiki/Thiele/Small_parameters).
  • Wikipedia, Loudspeaker enclosure: thùng kín, bass reflex, cộng hưởng Helmholtz, độ dốc 12 và 24 dB mỗi quãng tám.
  • R. H. Small, chuỗi bài về hệ thùng kín và thùng bass reflex, Journal of the Audio Engineering Society, 1972-1974.
  • Sound & Video Contractor (SVC), Understanding Thiele-Small Parameters: mốc Qts tham khảo cho thùng kín và bass reflex.
  • Trang sản phẩm Loa Devialet Phantom Ultimate 108dB: thông số, HBI, SAM theo công bố của hãng.