Soundbar Devialet Dione đặt dưới tivi tại showroom
Cập nhật ngày 21 phút đọc

Phân tần loa là gì? Bậc lọc, điểm cắt và phân tần DSP

Chia sẻ:

Phân tần loa (crossover) là mạch lọc chia tiếng nhạc thành từng dải riêng: tiếng trầm đi vào củ loa trầm (woofer), tiếng trung vào củ loa trung (midrange), tiếng cao vào củ loa cao (tweeter). Nếu thiếu mạch này, mỗi củ loa phải phát cả những tiếng nó không làm tốt, nghe bị méo và tweeter có thể cháy.

Điểm chính

  • Mỗi bậc lọc tăng độ dốc thêm 6 dB/octave; kiểu Linkwitz-Riley bậc 4 (24 dB/octave) cho tổng hai dải phẳng ngay tại điểm cắt.
  • Phân tần loa thụ động nằm sau ampli và phụ thuộc trở kháng driver; phân tần chủ động hoặc DSP chia dải trước ampli.
  • Tweeter nên cắt cao hơn khoảng 2 lần tần số cộng hưởng của nó; woofer nên cắt trước vùng bắt đầu phát âm thành chùm hẹp.

Đọc nhanh thuật ngữ

Driver là củ loa, bộ phận rung để phát ra tiếng; một thùng loa thường có nhiều driver, gồm woofer (củ loa trầm), midrange (củ loa trung) và tweeter (củ loa cao). Điểm cắt là tần số tại đó tiếng chuyển từ củ loa này sang củ loa kia.

Hz, kHz đo độ trầm hoặc cao của tiếng: số càng nhỏ càng trầm, và 1 kHz bằng 1.000 Hz. Octave là một lần tần số tăng gấp đôi, ví dụ từ 2 kHz lên 4 kHz, còn dB/octave là độ dốc của bộ lọc, tức tiếng nhỏ đi bao nhiêu dB khi đi xa điểm cắt một octave. Trở kháng (ohm) là mức “cản” dòng điện của loa và thay đổi theo tần số. DSP là chip xử lý tín hiệu số, làm các phép chia dải bằng phần mềm.

Phân tần loa để làm gì trong một hệ thống hi-fi?

Phân tần loa làm ba việc cùng lúc: bảo vệ củ loa, giữ mỗi củ loa trong vùng tiếng nó phát chuẩn nhất, và ghép các dải lại thành một tiếng liền mạch tại điểm cắt. Việc thứ ba quyết định chất âm nhiều nhất.

Với loa 2 đường tiếng, tiếng nhạc toàn dải (20 Hz đến 20 kHz) đi vào hai bộ lọc song song. Lọc thông thấp (low-pass) giữ phần dưới điểm cắt và đưa cho woofer, đảm nhiệm dải trầm và trung thấp. Lọc thông cao (high-pass) giữ phần trên điểm cắt và đưa cho tweeter, đảm nhiệm dải cao. Quanh điểm cắt cả hai củ loa cùng phát, nên mức to và pha (thời điểm sóng âm đi ra) của chúng phải khớp để tổng không bị lõm hay gồ.

Tweeter có màng nhỏ, hành trình rung ngắn. Nếu nhận tiếng trầm vốn chứa nhiều năng lượng, màng bị đẩy quá giới hạn, sinh méo và có thể cháy cuộn dây. Woofer thì ngược lại: lên tới dải cao, màng lớn bắt đầu biến dạng và phát tiếng thành chùm hẹp, nghe lệch trục là mất chi tiết. Vì vậy mạch phân tần cắt bỏ phần mỗi củ loa “không nên phát”, rồi để hai củ cùng phát một vùng chồng lấn ngắn quanh điểm cắt.

Phân tần 2 đường tiếng và 3 đường tiếng: khác biệt kiến trúc

Phân tần loa 2 đường tiếng có một điểm cắt, chia tiếng cho woofer và tweeter. Phân tần 3 đường tiếng có hai điểm cắt, thêm một củ midrange ở giữa, nên mỗi củ chỉ phải phủ một vùng hẹp hơn. Số “đường tiếng” là số dải tần được tách ra, không phải số củ loa: một loa có hai woofer chạy chung một dải vẫn là một đường tiếng.

Tiêu chíLoa 2 đường tiếngLoa 3 đường tiếng
Điểm cắt1 điểm (F1): dưới là woofer, trên là tweeter2 điểm (F1, F2): woofer thấp nhất, midrange ở giữa, tweeter cao nhất
Việc của wooferPhủ từ trầm đến trung, gồm cả giọng hátChủ yếu lo dải trầm
Rủi ro chínhWoofer phát chùm hoặc méo ở vùng trung caoLệch pha ở hai vùng chuyển giao
Linh kiện (mạch thụ động)Ít hơnNhiều hơn, vì thêm bộ lọc thông dải cho midrange
Hợp vớiLoa bookshelf và loa nhỏLoa cột và loa cần mức to lớn, trầm sâu
Mỗi đường tiếng thêm vào là thêm một vùng chồng lấn mà nhà thiết kế phải căn pha.

Thiết kế 3 đường tiếng giúp woofer không phải lên tới vùng giọng hát và tweeter không phải xuống quá thấp, nên méo và hiện tượng phát chùm giảm. Đổi lại, mạch phức tạp gấp đôi và có thêm một vùng chuyển giao cần căn chỉnh. Một loa 2 đường tiếng thiết kế kỹ vẫn có thể hay hơn loa 3 đường tiếng ráp vội; số đường tiếng chỉ là kiến trúc, không phải bảo chứng chất lượng. Phần driver và thùng loa liên quan tới lựa chọn này được trình bày trong bài cấu tạo loa.

Phân tần 3 đường tiếng là gì?

Phân tần loa 3 đường tiếng gồm ba bộ lọc, mỗi bộ lo cho một củ loa. Woofer đi sau bộ thông thấp và nhận phần dưới F1. Tweeter đi sau bộ thông cao và nhận phần trên F2. Midrange đi sau bộ thông dải (band-pass, chỉ cho một khoảng giữa đi qua) và nhận phần từ F1 đến F2. Bộ thông dải thực chất là một bộ thông cao và một bộ thông thấp ghép nối tiếp, nên midrange chỉ nhận đúng khoảng giữa hai điểm cắt.

Bậc lọc quyết định gì? Phân tần bậc 2, bậc 3 là gì?

Bậc lọc quyết định tiếng bị cắt dốc tới mức nào khi đi xa khỏi điểm cắt. Mỗi bậc thêm 6 dB/octave. Phân tần bậc 2 dốc 12 dB/octave, bậc 3 dốc 18 dB/octave, bậc 4 dốc 24 dB/octave. Với mạch thụ động dạng thang, mỗi bậc cần thêm một linh kiện (tụ hoặc cuộn cảm) trên nhánh đó.

Bậc lọcĐộ dốcLinh kiện tối thiểu mỗi nhánh (thụ động)Hệ quả thực tế
Bậc 16 dB/octave1Tổng hai dải giữ đúng biên độ và pha, nhưng vùng chồng lấn rất rộng; tweeter vẫn nhận nhiều năng lượng dải dưới
Bậc 212 dB/octave2Hai nhánh lệch pha 180 độ; kiểu Linkwitz-Riley bậc 2 phải đảo cực một driver
Bậc 318 dB/octave3Bảo vệ tweeter tốt hơn, mạch thụ động bắt đầu cồng kềnh và tốn công căn chỉnh
Bậc 424 dB/octave4Vùng chồng lấn hẹp; kiểu Linkwitz-Riley bậc 4 cho hai driver cùng pha
Bậc lọc, độ dốc và hệ quả. Phân tần chủ động có thể đạt độ dốc tới 96 dB/octave.

Cùng một bậc, cách tính hệ số cho ra các “kiểu” lọc khác nhau, và khác nhau rõ nhất ở chỗ cộng hai nhánh lại. Bộ lọc Butterworth giảm 3 dB mỗi nhánh tại điểm cắt, nên với bậc chẵn (ví dụ bậc 2) tổng hai nhánh gồ khoảng +3 dB. Ở vùng 2-3 kHz, nơi tai người nhạy nhất, chỗ gồ này đủ làm giọng hát nghe chói hoặc tiến sát người nghe.

Bộ lọc Linkwitz-Riley, do Siegfried Linkwitz và Russ Riley công bố trên tạp chí của Hiệp hội Kỹ thuật Âm thanh (AES) năm 1976, ghép nối tiếp hai bộ Butterworth. Nhờ vậy bậc 2 hoặc bậc 4 giảm 6 dB mỗi nhánh tại điểm cắt và tổng hai nhánh phẳng 0 dB.

Chọn điểm cắt theo giới hạn của từng driver

Điểm cắt của phân tần loa được chọn từ giới hạn vật lý của hai củ loa ở hai phía, không lấy theo một con số chung cho mọi loa. Với tweeter, quy tắc kinh nghiệm phổ biến của người thiết kế loa là đặt điểm cắt cao hơn khoảng 2 lần tần số cộng hưởng Fs (tần số tại đó màng tweeter tự rung mạnh nhất) khi dùng độ dốc 12 dB/octave, vì quanh Fs tweeter méo nhiều nhất; dùng độ dốc 6 dB/octave thì cần cách xa hơn nữa. Với woofer, giới hạn trên là vùng bước sóng âm tiến gần đường kính màng loa, nơi tiếng bắt đầu phát thành chùm hẹp.

Bước sóng tính theo công thức λ = c / f, với tốc độ âm thanh trong không khí khoảng 343 m/s ở 20 °C. Từ đó có thể quy đổi kích thước danh định của củ loa ra tần số mà bước sóng bằng đúng đường kính đó.

Một củ loa 10 cm có bước sóng bằng đường kính ở khoảng 3.430 Hz, nên làm midrange hoặc woofer nhỏ vẫn chịu được điểm cắt cao. Củ 16,5 cm, kích thước woofer phổ biến của loa 2 đường tiếng, rơi vào khoảng 2.080 Hz và nên cắt dưới mức này. Củ 20 cm ứng với khoảng 1.715 Hz, từ đây bắt đầu cần midrange nếu muốn giọng hát rộng góc. Củ 25 cm ứng với khoảng 1.372 Hz, thường gặp trong thiết kế 3 đường tiếng. Các giá trị tính gần đúng theo kích thước danh định; vùng phát chùm thực tế thay đổi theo đường kính phát âm hiệu dụng và cấu trúc màng.

Hai giới hạn này phải chồng lên nhau mới có điểm cắt hợp lý. Nếu tweeter cần cắt từ 3 kHz trở lên nhưng woofer đã phát chùm từ 2 kHz, khoảng trống ở giữa là lý do thiết kế phải thêm midrange, tức chuyển sang 3 đường tiếng.

Có thể gói quy trình chọn điểm cắt thành bốn bước:

  1. Lấy Fs của tweeter, nhân khoảng 2 (độ dốc 12 dB/octave) để có cận dưới.
  2. Tính tần số phát chùm và vùng méo màng (breakup) của woofer để có cận trên.
  3. Nếu cận dưới thấp hơn cận trên, chọn điểm cắt trong khoảng đó; ngược lại, thêm midrange.
  4. Đo đáp tuyến thực tế, chỉnh mức và pha để tổng hai driver phẳng.

Phân tần thụ động và chủ động: khác biệt từ vị trí ampli

Khác biệt nằm ở vị trí so với ampli (thiết bị làm tiếng đủ lớn cho loa): phân tần thụ động đặt sau ampli và làm việc với tín hiệu đã khuếch đại, phân tần chủ động đặt trước ampli và mỗi dải cần một kênh ampli riêng. So sánh tổng thể giữa hai kiểu loa được trình bày trong bài loa active là gì; phần dưới chỉ đi vào hệ quả riêng của mạch phân tần loa.

Tiêu chíPhân tần thụ độngPhân tần chủ động / DSP
Vị tríSau ampli, trong thùng loaTrước ampli, ở mức tín hiệu nhỏ
Linh kiệnTụ, cuộn cảm, điện trở chịu công suấtMạch op-amp hoặc thuật toán trên chip xử lý số
Tổn hao công suấtCó, một phần công suất ampli mất trên linh kiệnKhông tiêu hao công suất loa
Phụ thuộc trở khángCó, đáp tuyến đổi khi trở kháng driver đổiKhông
Độ dốc khả dụngThường đến bậc 4, mạch lớn dần theo bậcTới 96 dB/octave
Chi phíMột ampli cho cả loaMỗi dải một kênh ampli
Phân tần thụ động và chủ động theo các tiêu chí kỹ thuật.

Phân tần thụ động phụ thuộc trở kháng driver

Giá trị tụ và cuộn cảm được tính cho một trở kháng tải cố định, trong khi trở kháng thật của driver thay đổi theo tần số, nhất là quanh tần số cộng hưởng. Hệ quả có hai trường hợp hay gặp. Thứ nhất, thay một tweeter 8 ohm bằng loại 4 ohm mà giữ nguyên mạch, điểm cắt dịch đi và tweeter có thể nhận thêm dải dưới. Thứ hai, cuộn cảm nối tiếp với woofer có điện trở dây riêng, làm giảm khả năng ampli kiểm soát chuyển động màng ở dải trầm.

Đường đi của tín hiệu cũng khác nhau. Ở loa thụ động, tín hiệu đi từ nguồn phát qua ampli một kênh, rồi qua phân tần thụ động, sau cùng mới tới các driver. Ở loa chủ động, tín hiệu đi từ nguồn phát qua phân tần chủ động hoặc DSP, rồi tới ampli riêng cho từng dải, từng driver.

Phân tần chủ động là gì?

Phân tần chủ động là mạch chia dải dùng linh kiện tích cực (op-amp) hoặc bộ xử lý tín hiệu số, cần nguồn điện riêng và đặt trước ampli. Khi chia dải bằng DSP, nhà thiết kế chỉnh được bốn thứ cho từng driver bằng phần mềm.

Bốn thứ chỉnh được cho từng driver là độ dốc (tiếng bị cắt nhanh hay chậm khi đi xa điểm cắt), mức âm (độ to của từng củ loa), độ trễ thời gian (cho các củ loa phát đồng bộ) và đáp tuyến (độ đều của tiếng từ trầm tới cao). Tách riêng từng dải cho từng ampli cũng giảm méo xuyên điều chế (hiện tượng tiếng nọ làm méo tiếng kia), vì một kênh ampli không phải gánh đồng thời dải trầm lớn và dải cao nhỏ.

Loa toàn dải có cần phân tần không?

Loa chỉ có một driver toàn dải (full-range) không cần mạch phân tần loa, vì một driver phát toàn bộ tín hiệu. Cái giá là driver đó phải cân bằng giữa màng đủ lớn cho dải trầm và đủ nhẹ cho dải cao, nên hiếm khi xuống sâu và lên cao cùng lúc. Khi hệ thống ghép driver toàn dải với woofer, phân tần quay trở lại: woofer gánh dải trầm, driver toàn dải được giải phóng khỏi phần trầm sâu và chỉ phủ phần trên.

Phân tần trong loa Devialet: Phantom I và Dione

Loa Devialet Phantom I 103dB trưng bày tại showroom Loa Devialet Việt Nam
Phantom I 103dB bố trí tweeter và midrange ở mặt trước, cặp woofer đối xứng ở hai bên thân loa.

Loa Devialet Phantom I 103dB theo thông số công bố gồm 1 tweeter, 1 midrange và cặp driver bass đối xứng, tức kiến trúc 3 đường tiếng với hai điểm cắt. Loa tích hợp sẵn ampli, DAC 24-bit/96 kHz và chip xử lý ARM Cortex-A9, nên việc chia dải nằm trong khối điện tử bên trong thân loa, không có bo phân tần thụ động để người dùng thay hay chỉnh. Devialet không công bố tần số cắt và độ dốc lọc của Phantom I.

Cấu trúc tách lớp soundbar Devialet Dione với hàng driver và bo mạch điện tử
Cấu trúc tách lớp của soundbar Dione: hàng driver, bo mạch điện tử và khối cầu trung tâm.

Soundbar Dione đi theo hướng khác. Máy dùng 17 driver, gồm 9 driver toàn dải bằng nhôm và 8 loa trầm hành trình dài bố trí đối xứng, cho cấu hình 5.1.2 Dolby Atmos, dải tần công bố 24 Hz đến 21 kHz. Thay vì tách tweeter và midrange riêng, Dione để driver toàn dải phủ phần trung và cao của từng kênh, còn dải trầm dồn cho nhóm loa trầm, đúng trường hợp ghép toàn dải với woofer nêu ở mục trên. Các phiên bản đang bán có tại danh mục soundbar Devialet Dione.

Câu hỏi thường gặp

Tụ phân tần là gì?

Tụ phân tần là tụ điện mắc nối tiếp với tweeter, tạo thành bộ lọc thông cao bậc 1 có độ dốc 6 dB/octave. Tụ cho dải cao đi qua và chặn bớt dải thấp, chủ yếu để bảo vệ tweeter. Do độ dốc thấp, một tụ đơn lẻ vẫn để tweeter nhận khá nhiều năng lượng dưới điểm cắt.

Phân tần rời là gì?

Phân tần rời là bộ phân tần loa đặt ngoài thùng loa thay vì gắn bên trong. Có hai dạng: hộp phân tần thụ động bán riêng để tự ráp loa, và bộ phân tần chủ động hoặc DSP đặt trước các ampli trong dàn nhiều kênh. Cả hai đều phải khớp với driver đang dùng mới cho kết quả đúng.

Loa active có cần mua thêm phân tần không?

Không. Loa active đã tích hợp sẵn phần chia dải và ampli bên trong, được nhà sản xuất cân chỉnh theo đúng driver của loa. Gắn thêm phân tần ngoài sẽ cắt chồng lên phần đã xử lý và làm lệch đáp tuyến.

Muốn nghe sự liền mạch giữa các dải tần trên loa Devialet?

Đặt lịch nghe thử tại showroom hoặc gọi, Zalo 0972 680 093

Nguồn tham khảo

  • Audio crossover - Wikipedia: định nghĩa, độ dốc theo bậc lọc, ưu nhược điểm phân tần thụ động và chủ động.
  • Linkwitz-Riley filter - Wikipedia: đặc tính -6 dB tại điểm cắt, tổng phẳng, pha của bậc 2 và bậc 4.
  • S. Linkwitz, R. Riley, “Active Crossover Networks for Noncoincident Drivers”, Journal of the Audio Engineering Society, tháng 2/1976.
  • Thông số Devialet Phantom I 103dB và Devialet Dione theo trang sản phẩm trên loadevialet.vn.