Loa Devialet Phantom Ultimate 98 dB trưng bày tại showroom (3)
Cập nhật ngày 18 phút đọc

Tần Số Âm Thanh Là Gì? Dải Tần, Công Thức Và Cách Chọn Loa Theo Tai Nghe

Chia sẻ:

Tần số âm thanh cho biết một tiếng trầm hay cao. Nó là số lần sóng âm dao động trong một giây, đo bằng đơn vị Hertz (Hz), ký hiệu f. Tần số càng lớn, tiếng nghe càng cao. Tần số càng nhỏ, tiếng nghe càng trầm. Khi chọn loa, dải tần (Hz) quyết định loa có tái tạo đúng giọng hát, tiếng trầm và tiếng cao hay không, chứ không phải công suất (W).

Điểm chính

  • Tai người bình thường nghe được khoảng 16Hz - 20.000Hz (thường làm tròn thành 20Hz - 20kHz). Dưới ngưỡng này là hạ âm, trên ngưỡng là siêu âm.
  • Giọng nói người nằm trong khoảng 85-255Hz (dải cơ bản). Nốt La chuẩn quốc tế là 440Hz.
  • Dải tần công bố của Devialet Phantom Ultimate 108dB là 14Hz-35kHz.

Đọc nhanh thuật ngữ trong bài

Hz, kHzĐơn vị đo tần số. 1 kHz bằng 1.000 Hz. Số càng nhỏ, tiếng càng trầm.
Dải tầnKhoảng tiếng một thiết bị tái tạo được, từ trầm nhất đến cao nhất.
dB (decibel)Đơn vị đo độ lớn tiếng, cũng dùng để ghi mức sai lệch của loa.
Woofer, tweeterHai loại củ loa. Woofer lo tiếng trầm, tweeter lo tiếng cao.
Bước sóngĐộ dài của một nhịp sóng âm khi lan ra không khí. Tiếng trầm có bước sóng dài, tiếng cao có bước sóng ngắn.
Không gian nghe thử thiết bị Devialet tại showroom
Không gian nghe thử thiết bị Devialet tại showroom - nơi khách kiểm chứng trực tiếp dải tần loa trước khi quyết định mua.

Bản chất vật lý: tần số, biên độ và âm sắc

Âm thanh sinh ra khi một vật rung, như dây đàn, màng loa hay dây thanh quản. Vật rung làm không khí xung quanh nén lại rồi giãn ra liên tục, tạo thành sóng âm lan trong không gian. Số lần nén và giãn lặp lại trong một giây chính là tần số.

Đơn vị Hz đặt theo tên nhà vật lý người Đức Heinrich Hertz. Ông là người đầu tiên chứng minh sóng điện từ có thật, vào cuối thế kỷ 19. Về sau, đơn vị này được dùng chung cho mọi dao động lặp đi lặp lại, kể cả sóng âm.

Tần số, biên độ, âm sắc: ba thứ khác nhau

Khái niệmQuyết định điều gìVí dụ
Tần số (Hz)Tiếng trầm hay caoNốt La 440Hz
Biên độ (amplitude)Tiếng to hay nhỏVặn núm âm lượng
Âm sắc (timbre)“Chất giọng” riêng của nhạc cụGuitar và piano cùng nốt La vẫn nghe khác

Tần số khác với biên độ (amplitude, quyết định tiếng to hay nhỏ) và âm sắc (timbre, quyết định “chất giọng” riêng của từng nhạc cụ). Đàn guitar và piano cùng chơi nốt La 440Hz vẫn nghe khác nhau, vì âm sắc khác nhau dù tần số cơ bản giống nhau. Khi nói “tần số của các nốt nhạc”, người ta nói đến tần số cơ bản này. Còn “màu sắc” của tiếng đến từ các họa âm (harmonics), những tiếng nhỏ đi kèm nốt chính.

Dải tần số âm thanh con người nghe được là bao nhiêu?

Sơ đồ cấu tạo loa Devialet Phantom Ultimate 108dB - tweeter tái tạo tần số cao, 2 loa woofer tái tạo tần số thấp trong dải tần con người nghe được
Cấu tạo loa Devialet Phantom Ultimate 108dB: mỗi driver phụ trách một dải tần riêng.

Tai người bình thường nghe được khoảng 16Hz - 20.000Hz. Con số này được ghi nhận rộng rãi trong tài liệu âm học và Wikipedia tiếng Việt về tần số âm thanh. Nhiều tài liệu làm tròn thành 20Hz - 20kHz cho dễ nhớ. Đây cũng là mốc phổ biến trong ngành âm thanh khi nói về “dải tần Hi-Fi chuẩn”.

Sơ đồ dải tần số âm thanh (theo thang Hz, không theo tỷ lệ tuyến tính)

Hạ âm
< 16Hz
Trầm (Bass)
16 - 250Hz
Trung (Mid)
250Hz - 4kHz
Cao (Treble)
4 - 20kHz
Siêu âm
> 20kHz

Ranh giới Bass/Mid/Treble ở đây theo cách chia phổ biến trong ngành audio, không phải mốc vật lý tuyệt đối - một số tài liệu chia chi tiết hơn thành 5-7 dải.

Ngoài dải nghe được, còn hai vùng tai không cảm nhận được:

Hạ âm (infrasound) là tần số dưới 16-20Hz. Tai người không nghe được bằng thính giác thông thường. Nhưng nếu sóng đủ mạnh, cơ thể vẫn cảm nhận được qua rung động. Đó là lý do loa subwoofer công suất lớn tạo cảm giác “rung ngực” dù gần như không nghe rõ tiếng.

Siêu âm (ultrasound) là tần số trên 20.000Hz. Một số loài như dơi, cá heo, chó nghe được vùng này (lên tới hàng trăm kHz). Tai người trưởng thành hầu như không cảm nhận được. Ngưỡng nghe cao nhất của người còn giảm dần theo tuổi, do các tế bào thính giác lão hóa.

Tuổi và ngưỡng nghe tần số cao

Nhóm tuổiNghe rõ tới khoảng
Trẻ emGần 20kHz
Người trung niên12-15kHz

Trẻ em có thể nghe tới gần 20kHz, còn người trung niên thường chỉ nghe rõ tới khoảng 12-15kHz. Vì vậy các bài test “nghe được tần số bao nhiêu” trên mạng hay được dùng để vui đoán tuổi tai. Chúng không thay được việc đo thính lực ở cơ sở y tế chuyên khoa.

Âm thanh tần số cao và tần số thấp khác nhau thế nào khi nghe

Loa Devialet Phantom Ultimate 98dB tại showroom - thiết kế hình cầu tái tạo cân bằng cả âm tần cao lẫn âm tần thấp
Loa Devialet Phantom Ultimate 98dB tại showroom Loa Devialet Việt Nam.

Tiếng tần số cao nghe “sáng”, “sắc”, và dễ đoán hướng phát ra. Đó là tiếng chũm chọe, tiếng sáo, phần bồi âm của giọng nữ cao. Tiếng tần số thấp nghe “dày”, “ấm”, và khó đoán hướng phát ra. Đó là tiếng trống bass, đàn contrabass, hoặc phần trầm của giọng nam.

Sự khác biệt này không chỉ là cảm giác. Nó có cơ sở vật lý. Sóng tần số thấp có bước sóng dài: tiếng 100Hz dài khoảng 3,4m. Nó lan vòng qua vật cản và khó biết nguồn ở đâu. Sóng tần số cao có bước sóng ngắn: tiếng 10kHz chỉ khoảng 3,4cm. Nó truyền thẳng hơn và dễ bị vật cản chặn, nên tai dễ định vị nguồn hơn.

Tiếng cao và tiếng thấp, so nhanh

Tiếng thấp (trầm)Tiếng cao
Cảm giácDày, ấmSáng, sắc
Bước sóngDài (100Hz khoảng 3,4m)Ngắn (10kHz khoảng 3,4cm)
Đoán hướng phátKhóDễ
Ví dụTrống bass, đàn contrabass, giọng nam trầmChũm chọe, sáo, bồi âm giọng nữ cao

Đây là lý do các dàn loa Hi-Fi thường tách woofer (lo tiếng trầm) và tweeter (lo tiếng cao), thay vì dùng một màng loa cho cả dải.

Với người nghe nhạc thông thường, sự cân bằng giữa hai dải này quyết định cảm giác khi nghe. Loa nghiêng quá nhiều về bass dễ gây ù và che mất chi tiết giọng hát. Loa nghiêng quá nhiều về treble gây chói tai khi nghe lâu. Vì vậy khi đọc thông số dải tần của loa, hãy xem cả khoảng tần số lẫn độ lệch (thường ghi kèm ±dB), không chỉ nhìn con số Hz thấp nhất và cao nhất.

Công thức tính tần số âm thanh

Tần số f bằng nghịch đảo của chu kỳ dao động T: f = 1/T (f tính bằng Hz, T tính bằng giây). Tần số còn liên hệ với tốc độ truyền âm v và bước sóng lambda qua công thức f = v/lambda. Trong không khí ở điều kiện thường, tốc độ truyền âm khoảng 343m/giây.

Hai công thức tần số, hiểu nhanh

Công thứcÝ nghĩa
f = 1/TTần số bằng 1 chia cho thời gian của một nhịp dao động (T, tính bằng giây).
f = v/lambdaTần số bằng tốc độ truyền âm chia cho bước sóng. Trong không khí, tốc độ khoảng 343m/giây.

Hai công thức này là vật lý phổ thông. Chúng giúp hiểu vì sao tiếng trầm có bước sóng dài hơn tiếng cao (đã nói ở phần trên). Bạn không cần chúng để chọn mua thiết bị. Điều quan trọng với người dùng là thông số dải tần đáp ứng (frequency response) mà nhà sản xuất công bố, sẽ trình bày ở phần sau.

Tần số giọng nói người và tần số các nốt nhạc

Giọng nói người trưởng thành có tần số cơ bản trong khoảng 85-255Hz. Giọng nam trung bình khoảng 85-180Hz, giọng nữ trung bình khoảng 165-255Hz. Đây chỉ là tần số cơ bản (fundamental frequency). Âm sắc thực của giọng còn phụ thuộc các họa âm, trải rộng tới vài kHz. Vì vậy loa muốn tái tạo giọng hát tốt cần dải trung (mid) sạch và chi tiết, chứ không chỉ cần bass mạnh hay treble sáng.

Tần số cơ bản của giọng và nốt nhạc

Đối tượngTần số cơ bản
Giọng nam trung bìnhKhoảng 85-180Hz
Giọng nữ trung bìnhKhoảng 165-255Hz
Nốt La chuẩn (A4)440Hz
Dải pianoTừ khoảng 27,5Hz (nốt La thấp nhất) tới hơn 4.000Hz (nốt cao nhất)

Với các nốt nhạc, hệ thống chuẩn quốc tế lấy nốt La (A4) làm gốc, tần số 440Hz. Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) khuyến nghị mốc này từ năm 1953, và nó vẫn là chuẩn lên dây phổ biến nhất hiện nay. Một số nhạc sĩ vẫn tranh luận về chuẩn thay thế 432Hz.

Tần số cơ bản của các nhạc cụ trải từ khoảng 27,5Hz (nốt La thấp nhất trên đàn piano) tới hơn 4.000Hz (nốt cao nhất trên piano). Nếu tính cả họa âm của các nhạc cụ có nhiều bồi âm như violin hay kèn đồng, dải này còn vượt xa hơn.

Hai chuẩn cho nốt La

ChuẩnTình trạng
440HzChuẩn quốc tế, ISO khuyến nghị từ năm 1953, phổ biến nhất khi lên dây đàn
432HzChuẩn thay thế một số nhạc sĩ ủng hộ, chưa phải chuẩn chính thức

Vì sao dải tần quyết định chất lượng loa

Loa tốt phải tái tạo được dải tần rộng và đồng đều, không chỉ cần công suất lớn. Loa có dải tần hẹp sẽ “cắt” mất phần trầm sâu hoặc phần cao vút của bản nhạc gốc. Tiếng nghe mỏng hoặc thiếu chi tiết, dù công suất W ghi trên vỏ hộp rất cao. Vì vậy khi chọn loa dòng Phantom hay bất kỳ dòng loa cao cấp nào, hãy xem thông số dải tần (frequency response) cùng lúc với độ nhạy loa (loa kêu to đến mức nào với cùng một lượng điện), không tách rời.

Nhà sản xuất thường công bố dải tần dưới dạng “X Hz - Y kHz (±Z dB)”. Phần ±dB cho biết loa được phép lệch bao nhiêu trong khoảng tần số đó. Hai loa cùng ghi “20Hz - 20kHz” nhưng một loa ±3dB và một loa ±10dB sẽ nghe rất khác nhau. Sai số càng nhỏ, tiếng càng trung thực với bản gốc. Người mua hay bỏ qua điểm này khi chỉ so con số Hz.

Cùng ghi 20Hz - 20kHz, độ lệch quyết định

LoaĐộ lệch cho phépNghe thế nào
Loa A±3dBSát bản gốc hơn
Loa B±10dBLệch nhiều hơn so với bản gốc

Nếu muốn tự kiểm tra dải tần thật của loa đang dùng, thay vì chỉ tin thông số của hãng, bạn có thể tham khảo cách dùng phần mềm đo tần số âm thanh ngay tại nhà bằng điện thoại hoặc máy tính.

Dải tần đáp ứng thực đo của loa Devialet Phantom và Mania

Sơ đồ công nghệ độc quyền Devialet Phantom Ultimate 108dB: ADH khuếch đại lai, SAM bù méo màng loa, HBI tái tạo trầm sâu 14Hz, AVL cân bằng âm lượng
Công nghệ HBI (Heart Bass Implosion) của Devialet cho phép Phantom Ultimate 108dB tái tạo trầm sâu tới 14Hz - thấp hơn cả ngưỡng nghe tiêu chuẩn 16Hz.

So với chuẩn Hi-Fi thông thường 20Hz - 20kHz, loa Devialet công bố dải tần rộng hơn ở cả hai đầu, nhất là phần trầm sâu. Nhờ công nghệ HBI (Heart Bass Implosion), loa dùng buồng nén khí để tạo tiếng trầm mà không cần thùng loa lớn. Bảng dưới đối chiếu dải tần công bố của các dòng loa đang bán tại LOA Devialet Việt Nam với chuẩn Hi-Fi phổ thông:

Dòng loaDải tần đáp ứngSo với chuẩn 20Hz-20kHz
Chuẩn Hi-Fi phổ thông20Hz - 20kHzMốc tham chiếu
Devialet Phantom Ultimate 108dB14Hz - 35kHzRộng hơn cả hai đầu - trầm sâu hơn 6Hz, cao vượt 15kHz
Devialet Phantom Ultimate 98dB18Hz - 25kHzRộng hơn cả hai đầu
Devialet Soundbar Dione24Hz - 21kHzTrầm nông hơn Phantom, phù hợp không gian TV
Devialet Mania30Hz - 20kHzSát chuẩn Hi-Fi - phù hợp loa di động

Devialet Mania là loa di động, nên dải tần hẹp hơn hẳn dòng Phantom đặt cố định. Lý do là màng loa và buồng cộng hưởng của một thiết bị cầm tay có giới hạn về kích thước. Đây là sự đánh đổi hợp lý giữa tính di động và độ phủ dải tần, không phải lỗi thiết kế. Hãy chọn dòng loa theo nhu cầu (nghe cố định tại nhà hay mang theo), thay vì chỉ so số Hz trên giấy. Cách đọc đường cong tần số trên thông số loa được giải thích trong bài đáp ứng tần số loa.

Câu hỏi thường gặp về tần số âm thanh

Tần số âm thanh cao hay thấp thì tốt hơn?

Không có tần số nào “tốt hơn”. Một bản nhạc hay cần đủ cả dải trầm, trung, cao, cân bằng với nhau. Loa tốt là loa tái tạo đúng và đủ toàn bộ dải tần của bản ghi gốc, không nghiêng quá nhiều về một phía.

Tần số 432Hz và 440Hz khác nhau thế nào?

440Hz là chuẩn quốc tế cho nốt La (A4), được ISO khuyến nghị từ năm 1953 và dùng phổ biến khi lên dây đàn, hòa âm dàn nhạc hiện nay. 432Hz là chuẩn thay thế mà một số nghệ sĩ và nhóm nghiên cứu ủng hộ vì cho rằng nghe “êm” hơn. Tuy nhiên chưa có bằng chứng khoa học xác nhận sự khác biệt về cảm nhận, và đây không phải chuẩn chính thức được ngành âm nhạc áp dụng rộng rãi.

Muốn nghe thử dải tần thực tế của loa Devialet trước khi quyết định mua?

Gọi hoặc Zalo 0972 680 093 để đặt lịch nghe thử tại showroom

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia tiếng Việt - mục từ Tần số âm thanh (đã dẫn link ở phần đầu bài)
  • Thông số kỹ thuật chính hãng Devialet Phantom Ultimate 108dB, Phantom Ultimate 98dB, Soundbar Dione, Mania